การดำรงชีวิตของชนชั้นสูงในสมัยโบราณนั้น เวลาประกอบพิธีกรรมทางศาสนา มักนิยมเผาสารหอมเพื่อให้ส่งกลิ่นหอมไปทั่วศาสนสถาน เป็นการถวายต่อจิตศักดิ์สิทธิ์ ทั้งยังใช้กลิ่นหอมชำระล้างสิ่งไม่ดีออกไป ให้จิตใจสะอาดบริสุทธิ์ขึ้น นอกจากนี้ยังนิยมใช้กลิ่นหอมในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการดื่มน้ำที่มีกลิ่นหอมจากดอกไม้ หรือซักผ้าด้วยน้ำที่ปรุงแต่งด้วยกลิ่นหอม เพราะเชื่อว่ากลิ่นหอมมีความสำคัญต่อคุณภาพชีวิต ซึ่ง “กำยาน” ก็เป็นของหอมธรรมชาติที่ได้รับความนิยมมานานหลายพันปีทั่วโลก ทั้งยังสามารถออกฤทธิ์เป็นยาได้
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นไม้
ความเชื่อเกี่ยวกับกำยานไม่ได้อยู่ที่ต้นไม้ แต่อยู่ที่กลิ่นจากผลิตผลอย่าง “น้ำยาง” ที่นำไปทำเครื่องหอมในพิธีการ โดยมีความเชื่อกันว่า การจุดกำยานถวายในพิธีการเป็นการถวายต่อจิตศักดิ์สิทธิ์ ทั้งพระพุทธเจ้า เทพเจ้า ครูอาจารย์ อีกทั้งยังชำระล้างจิตวิญญาณที่ไม่ดีของพื้นที่และจิตใจของผู้ปฏิบัติทางจิตให้มีความสะอาดบริสุทธิ์ด้วย
ส่วนประกอบของต้นไม้
ลักษณะของลำต้น
เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ ลักษณะลำต้นตรง ทรงพุ่มโปร่ง มีความสูงของลำต้นประมาณ 10 – 20 เมตร เปลือกลำต้นเป็นสีเทา บริเวณกิ่งก้านมีขนสีเหลืองปกคลุมเล็กน้อย
ใบ
มีลักษณะเรียวยาวเป็นรูปทรงไข่แกมรูปหอก แผ่นใบค่อนข้างหนา มีความกว้างประมาณ 2 – 6 เซนติเมตร ยาวประมาณ 7.5 – 12.5 เซนติเมตร ใบมีขนอ่อนสีขาวปกคลุม โคนสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบหยักเล็กน้อย ก้านใบยาวประมาณ 6 – 10 มิลลิเมตร ออกเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับกัน เส้นแขนงใบ 7 – 9 คู่
ดอก
ออกเป็นช่อกระจุกสั้น ๆ ตามซอกใบหรือปลายกิ่ง ช่อดอกยาว 6 – 10 เซนติเมตร มีกลีบดอกจำนวน 5 กลีบ ยาวประมาณ 1 เซนติเมตร กลีบดอกด้านนอกเป็นสีขาว ส่วนด้านในเป็นสีขาวหรือชมพูอมแดง มีขนปกคลุมเล็กน้อย มีเกสรเพศผู้ 10 อัน เกสรตัวเมีย 1 อัน ดอกมีกลิ่นหอม มีกลีบเลี้ยงติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายดอกหยัก
ผล
กำยานมีผลสีเขียวอ่อน รูปทรงไข่หรือค่อนข้างกลมออกแป้น เส้นผ่านศูนย์กลาง 2 – 3 เซนติเมตร เปลือกแข็ง มีขนสีขาวปกคลุมอยู่ประปราย ขั้วผลมีฝาปิดคล้ายหมวก ขนาดผลที่โตเต็มที่มีความยาวประมาณ 10 – 12 มิลลิเมตร เมื่อผลแห้งจะเป็นสีน้ำตาลและแตกออกเป็น 3 ส่วน ภายในผลมีเมล็ดกลมอยู่ประมาณ 1 – 2 เมล็ด
สายพันธุ์
กำยานเป็นสิ่งที่ได้จากพืชในสกุล Styrax หลายชนิด ดังนั้นจะไม่มีการแบ่งแยกตามสายพันธุ์ของพืช แต่จะแบ่งตามชนิดของกำยานที่มีขายในท้องตลาด ซึ่งมีอยู่ 2 ชนิด ได้แก่
กำยานญวน
หรือ กำยานหลวงพระบาง (Siam Benzoin) เป็นกำยานที่ได้จากพืชชนิด Styrax tonkinensis Craib ex Hartwich ลักษณะเป็นเม็ดกลมรีขนาดเล็ก ส่วนมากมีความยาวน้อยกว่า 2 – 3 เซนติเมตร ทึบแสง เปราะ ชั้นในมีสีน้ำนมขาวขนาดเล็ก แต่เมื่อเก็บไว้นาน ๆ จะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีแดงปนน้ำตาล ใส หรือทึบแสง กำยานชนิดนี้ส่งออกขายจากเมืองของราชอาณาจักรสยามจึงมีชื่อเรียกติดปากว่า Siam Benzion ในทางการค้ากำยานชนิดนี้จะแบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ ชนิดเป็นเม็ดกลมรี เม็ดไม่ติดกัน (Tear Siam Benzoin) และชนิดที่เป็นเม็ด ๆ ติดกันเป็นก้อน มีลักษณะเป็นก้อนเหลี่ยมตามลักษณะของหีบไม้ที่บรรจุ (Block Siam Benzoin) แต่ชนิดที่ดีที่สุดคือ ชนิดทีเป็นเม็ดกลมรี เกาะติดกันหลวม ๆ ไม่แน่น ถ้าเป็นชนิดธรรมดาจะเป็นเม็ดกลมรี ติดกันแน่น กำยานชนิดนี้นิยมใช้เป็นสารให้คงกลิ่น (Fixative) ในน้ำหอม สบู่ ครีม สารซักฟอก เป็นต้น
กำยานสุมาตรา
เป็นกำยานที่ได้จากพืช 2 ชนิด คือ Styrax benzoin Dryand และ Styrax paralleloneurus Perkins กำยานชนิดนี้จะมีลักษณะแตกต่างจากกำยานญวนตรงที่มีสีเทามากกว่า ไม่ค่อยส่วนที่เป็นก้อนกลม ๆ รี ๆ มักมีเศษไม้และของอื่น ๆ ปนอยู่ และมีความหอมน้อยกว่ากำยานญวน แต่จะนิยมนำมาใช้ประโยชน์ทางยามากกว่า โดยใช้เป็นยาขับเสมหะ ขับปัสสาวะ ใช้เป็นยาฆ่าเชื้อ และเป็นยาฝาดสมาน
วิธีการปลูกและพื้นที่ที่เหมาะสมในการปลูก
กำยานนิยมขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเมล็ด สามารถปลูกได้ทั้งในดินและในกระถาง โดยจะเพาะต้นกล้าให้รากแน่นก่อนแล้วจึงนำลงปลูก ควรหมั่นเปลี่ยนกระถางเรื่อย ๆ แต่เมื่อเริ่มโตควรนำไปปลูกในดิน เนื่องจากเป็นไม้ยืนต้นที่ค่อนข้างสูง
วิธีการดูแล
แสง
ต้นกำยานเป็นพืชที่ต้องการแดดจัด ควรปลูกในกลางแจ้งให้โดนแดดตอนกลางวัน
น้ำ
ควรรดน้ำเพียง 2 วันต่อครั้ง
ดิน
เติบโตได้ดีในดินร่วนที่มีความชื้นมาก
ปุ๋ย
กำยานเป็นไม้ที่เติบโตได้ทนทานในธรรมชาติ ไม่จำเป็นต้องใส่ปุ๋ยเลยก็ได้ แต่หากต้องการบำรุงต้นก็สามารถใส่ปุ๋ยคอกผสมในดินเพื่อบำรุงได้
ประโยชน์หรือสรรพคุณอื่น ๆ
ยาง
ได้จากต้นหรือเปลือก เรียกว่า “กำยาน” โดยมีสรรพคุณหลายประการ เช่น เป็นส่วนประกอบของยาสมุนไพรทั้งในตำรับยาจีนและยาแผนโบราณของไทย โดยมักเป็นยาขี้ผึ้ง ออกฤทธิ์รักษาโรคเกี่ยวกับหัวใจ การหายใจ ผิวหนัง และนิ่ว ใช้เผาเอาควันอบห้อง จะช่วยฆ่าเชื้อโรคในอากาศ เป็นยาไล่ยุง ไล่ริ้นไร มดและแมลงได้ เป็นยากันบูด ใช้ทำน้ำอบไทย และเป็นส่วนประกอบสำคัญของเทียนอบ ธูปหอม กระแจะ เครื่องหอม เครื่องสำอาง
เนื้อไม้
ใช้ในการสร้างบ้าน ที่พักชั่วคราว ทำฟืน
ราคาต่อต้นโดยประมาณ
ราคาของต้นกำยานแปรผันตามวิธีการปลูก ขนาดและความสูงของต้น โดยมีราคาเริ่มต้นตั้งแต่ 800 – 900 บาท
