ตีนเป็ดน้ำ ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cerbera odollam Gaertn.
วงศ์ : Apocynaceae.
ชื่อท้องถิ่นอื่นๆที่เรียกกัน : ตุม ตูม พะเนียงน้ำ(กาญจนบุรี), สั่งลา (กระบี่), ตีนเป็ดน้ำตีนเป็ดทะเล (ภาคกลาง), มะตะกอ(มลายู-นราธิวาส) เป็นต้น
ตีนเป็ดน้ำ มีถิ่นกำเนิดในอินเดียจนถึงทางตอนใต้ของจีน มีเขตการกระจายพันธุ์ตั้งแต่ประเทศศรีลังกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ภูมิภาคมาเลเซีย หมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิกและนิวแคลิโดเนีย ส่วนในประเทศไทยนั้นจะพบได้เฉพาะทางภาคใต้ โดยจัดเป็นพันธุ์ไม้ยืนต้นไม้ผลัดใบขนาดเล็ก และในประเทศไทยพบว่าเป็นหนึ่งในต้นไม้ที่มีประวัติควรค่าแก่การจารึกไว้ เพราะเมื่อครั้งที่ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงโปรดพระราชทานกล้าไม้มงคลให้ผู้ว่าราชการจังหวัดทุกจังหวัด ในงานรณรงค์โครงการปลูกป่าถาวรเฉลิมพระเกียรติฯ เมื่อวันที่ 9 พฤษภาคม 2537 อีกทั้งยังเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาครอีกด้วย การเลี้ยงตีนเป็ดน้ำให้ความร่มเย็นทำให้ผู้คนหันมานิยมปลูกกันไว้ในบ้านแต่บ้างก็ว่าสรรพคุณทางยามีมากมาย และกลิ่นจะละมุนในช่วงฤดูหนาว
ความเชื่อเกี่ยวกับตีนเป็ดน้ำ
พบว่าในอดีตมีความเชื่อเกี่ยวกับการปลูกต้นตีนเป็ดน้ำ ณ ว่าเป็นไม้มงคล ที่ปลูกไว้ในบ้านแล้วจะส่งเสริมเกียรติยศชื่อเสียงของผู้เป็นใหญ่ในบ้าน นิยมปลูกในวันเสาร์ ทางทิศเหนือของบ้าน และการปลูกควรเป็นคนที่มีคุณงามความดีหรือผู้เป็นใหญ่ที่เคารพนับถือของคนในบ้าน
ลักษณะของตีนเป็ดน้ำ
- ลำต้น ต้นตีนเป็ดน้ำลักษณะมีความสูงประมาณ 5 -15 เมตร เปลือกลำต้นเรียบเป็นสีน้ำตาลอ่อนหรือสีเทา มีช่องระบายอากาศเป็นร่องยาว มีน้ำยางสีขาวข้น ลำต้นจะแตกกิ่งต่ำ ทรงเป็นพุ่ม และเรือนยอดป็นทรงกลมทึบ
- ใบ ตีนเป็ดน้ำเป็นใบเดี่ยวออกเรียงสลับกันหนาแน่นที่บริเวณปลายกิ่ง ลักษณะของใบเป็นรูปวงรียาวหรือเป็นรูปใบหอกแกมรูปไข่ ปลายใบมีติ่งหรือหางใบแหลม โคนใบเป็นรูปลิ่ม ส่วนใบเรียบหรือเป็นคลื่นเล็กน้อย ใบมีขนาดกว้างประมาณ 2.4 – 8 เซนติเมตรและยาวประมาร 8.9 – 30 เซนติเมตร ใบเป็นสีเขียวเข้ม หลังใบเรียบเกลี้ยงเป็นมัน มีเส้นแขนงใบประมาณ 12 – 25 เส้น เห็นเส้นใบได้ชัดเจน ส่วนท้องใบเรียบ ก้านใบยาวประมาณ 3 เซนติเมตร
- ดอก ตีนเป็ดน้ำพบว่าออกดอกเป็นช่อตามปลายกิ่ง ช่อดอกยาวประมาณ 8 – 35 เซนติเมตร แต่ล่ะช่อมีดอกหลายดอกประมาณ 10 – 14 ดอก ดอกย่อยเป็นสีขาว ดอกมีกลิ่นหอมอ่อนๆ ก้านดอกยาวประมาณ 1 – 4 เซนติเมตร มีกลีบดอก 5 กลีบ เรียงซ้อนทับกันด้านซ้ายในตาดอก ปลายกลีบดอกแหลม ดอกบานมีแต้มเหลืองรอบปากหลอดกลีบดอก หลอดกลีบยาวประมาณ 1 – 2 เซนติเมตร แฉกกลีบยาวประมาณ 1.2 – 3.8 เซนติเมตร ดอกมีเกสรเพศผู้ 5 ก้านติดกลางหลอดกลีบดอก ส่วนกลีบรองดอกหรือกลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ ลักษณะเป็นรูปแถบหรือรูปใบหอก กลีบยาวประมาณ 0.8-2.5 เซนติเมตร ปลายกลีบเรียวแหลม เมื่อดอกบานเต็มที่จะมีขนาดกว้างประมาณ 6-7 เซนติเมตร
- ผล ตีนเป็ดน้ำลักษณะของผลเป็นรูปทรงกลม หรือค่อนข้างกลมรีเป็นสองพูตื้น ๆ ผลเป็นผลสดแบบมีเนื้อ มีขนาดกว้างประมาณ 6 เซนติเมตรและยาวประมาณ 7 เซนติเมตร ผิวผลเรียบเนียนเป็นมันและมีจุดเล็ก ๆ สีขาวกระจายทั่วไป ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อแก่แล้วจะเปลี่ยนเป็นสีแดงเข้มถึงสีม่วงเข้ม ภายในผลมีเมล็ดขนาดใหญ่ประมาณ 1-2 เมล็ด เมล็ดแข็ง เบา และลอยน้ำได้
วิธีการปลูก การดูแลของตีนเป็ดน้ำ
ตีนเป็ดน้ำเป็นไม้ยืนต้นที่นิยมปลูกในบ้านเพื่อให้ร่มเงาและให้ความสวยงาม ดังนั้นการปลูกด้วยวิธีการเพาะเมล็ดจึงมีความเหมาะสมที่สุด ที่จะทำให้ต้นมีความแข็งแรงและยึดเกาะได้ดี โดยการนำเมล็ดพันธุ์ที่สมบูรณ์ มาปลูกลงในกระถางเพาะกล้าที่มีดินร่วนปนทรายผสมขุยมะพร้าว และรองก้นด้วยปุ๋ยคอก ซึ่งมีต้นกล้ากระถางละ 1 ต้น จากนั้น การดูแลต้นตีนเป็ดน้ำ ต้องดูแลรดน้ำทั้งเช้าและเย็น รดให้พอชุ่มถึงปานกลางแต่อย่าแฉะหรือมีน้ำขังโดยเด็ดขาด เพราะจะทำให้เสี่ยงเป็นโรคราได้ และปลูกในที่ที่มีแดดส่องถึงหรือที่แจ้งเพราะเป็นไม้ชอบแดด หลังจากปลูกไปได้ 90 วัน สังเกตต้นกล้าที่มีความแข็งแรงดีแล้วให้ย้ายต้นตีนเป็ดน้ำมาปลูกในหลุมปลูกดินร่วน เน้นบริเวณที่เป็นพื้นที่โล่ง ไม่มีเสาไฟหรือสายไฟฟ้าพาดผ่าน ปลูกให้ห่างจากตัวบ้านหรือแนวกั้นรั้วสักประมาณ 20-30 เมตร เพื่อไม่ให้รากขนาดใหญ่ชอนไชทำร้ายฐานรากของสิ่งก่อสร้าง หลังจากปลูกจะต้องดูแลบำรุงปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักปีละ 3 ครั้ง ต้นก็จะเจริญเติบโตแข็งแรงสมบูรณ์ สามารถดำรงได้ตามธรรมชาติ
สรรพคุณของตีนเป็ดน้ำ
- ตำรายาไทย เปลือกต้น รสจืดเฝื่อน ขับนิ่ว แก้ไข้
- ใบ รสเฝื่อน แก้ไข้หวัด ฆ่าพยาธิผิวหนัง แก้กลากเกลื้อน
- แก่น รสเฝื่อน แก้เกลื้อน กระพี้ หรือใบ แก้กลากเกลื้อน
- ยางและใบ รสเฝื่อนร้อน ทำให้อาเจียนและถ่าย
- ดอก รสเฝื่อน แก้ริดสีดวงทวาร ผล แก้ผมหงอก
- น้ำมันจากเมล็ด รสเฝื่อนร้อน ทาแก้หวัด แก้หิด ใช้ใส่ผม เมล็ด ใช้เบื่อปลา
- ราก รสเฝื่อน ใช้ขับเสมหะ
- ยางขาว มีสารพิษซึ่งกระตุ้นการทำงานของกล้ามเนื้อหัวใจ เป็นพิษถึงตาย ควรใช้เฉพาะภายนอก
- สามารถแปรรูปเป็นของใช้ต่างๆ นำเนื้อไม้ไปทำทุ่นของแหและอวน หรือ ใช้ทำฟืน ทำโครงสร้างส่วนต่าง ๆ ของบ้าน เช่น เสาบ้าน เป็นต้นเนื้อไม้หยาบ ใช้ทำหีบใส่ของ หีบศพ ทำโต๊ะ เก้าอี้ ฝักมีดของเล่นสำหรับเด็ก รองเท้าไม้ หรือไม้จิ้มฟัน สารสกัดจากน้ำมันหอมระเหยของดอกพญาสัตบรรณสามารถใช้ไล่ยุงได้
ประโยชน์ของตีนเป็ดน้ำ
- เมล็ดมีรสเฝื่อนเมา ใช้เป็นยาเบื่อปลา ส่วนน้ำมันจากเมล็ดใช้เป็นยาฆ่าแมลง
- ผล เมล็ด และน้ำมันจากเมล็ดใช้ทำเป็นยาใส่ผมแก้ผมหงอก รักษาขน
- น้ำมันจากเมล็ดใช้ใส่ผมเป็นยาแก้เหา โดยใช้ส่วนผสมของเมล็ดตีนเป็ดน้ำกับน้ำในอัตราส่วน 1:1 เมื่อนำไปฆ่าเหาให้ใช้ชโลมผมทิ้งไว้ประมาณ 6 ชั่วโมง จะทำให้เหาทั้งหมดตายและไข่ฝ่อทั้งหมด โดยเมล็ดจากลูกตีนเป็ดน้ำจะมีประสิทธิภาพในการกำจัดเหาได้ดีกว่ายาฆ่าเหาที่ใช้สารเคมีที่มีวางขายตามท้องตลาด และมีประสิทธิภาพที่ดีกว่าการใช้ใบน้อยหน่า เนื่องจากใช้ระยะเวลาในการชโลมผมน้อยกว่า อีกทั้งยังมีความปลอดภัยมากกว่าอีกด้วย
- เมล็ดใช้ทำเป็นไม้ประดับแห้ง
- ต้นตีนเป็ดน้ำมีทรงพุ่มสวยงาม ผลและดอกสวย ดอกมีกลิ่นหอม ใบไม่ค่อยหลุดร่วง จึงใช้ปลูกเป็นไม้ให้ร่มเงาตามลานจอดรถหรือริมถนนได้ หรือจะใช้ปลูกเป็นไม้ประดับตามริมสระว่ายน้ำ ริมทะเล ฯลฯ ก็ได้เช่นกัน แต่ยางจากต้นเป็นอันตรายจึงไม่ควรปลูกใกล้กับสนามเด็กเล่นหรือบริเวณที่มีเด็กอยู่
ข้อควรระวังในการใช้สมุนไพรตีนเป็ดน้ำ
- ผล เนื้อในผล ใบ และน้ำยางจากต้นมีฤทธิ์ทำให้อาเจียนและเป็นยาถ่าย ยาระบาย หากรับประทานมากอาจทำให้เสียชีวิตได้
- ยางจากต้น ใบ ผล และเนื้อในผลมีพิษเป็นอันตราย (ยางจากต้นและผลมีสาร Cerberoside และ Thevobioside ที่เป็นพิษต่อหัวใจ) ไม่ควรสัมผัสโดยตรงเพราะจะทำให้เกิดอาการระคายเคือง โดยควรระมัดระวังในการเด็ดใบและทำให้ต้นเกิดแผล น้ำยางของตีนเป็ดน้ำหากเข้าตาอาจทำให้ตาบอดได้
- เมล็ดมีฤทธิ์เป็นยาถ่ายและเป็นยาทำให้แท้งบุตรได้
- เนื้อในเมล็ด (kernel) มีสารที่เป็นพิษ ได้แก่ thevetin B, thevobioside โดยออกฤทธิ์ระคายเคืองต่อเยื่อบุในปากและกระเพาะอาหารก่อน แล้วค่อยตามด้วยอาการอาเจียน ท้องเดิน ปวดศีรษะและมีอาการปวดท้อง หากรับประทานเข้าไปในปริมาณมากและล้างท้องไม่ทัน สารพิษจะถูกดูดซึมผ่านลำไส้และแสดงพิษต่อหัวใจ ซึ่งอาจจะเกิดขึ้นช้าหรือเร็วขึ้นอยู่กับชนิดของไกลโคไซด์ โดยวิธีการรักษาเบื้องต้นให้รีบนำส่งโรงพยาบาลโดยเร็วที่สุดเพื่อทำการล้างท้องและรักษาไปตามอาการ
- เมล็ดตีนเป็ดน้ำมีรสขม มีสารที่ออกฤทธิ์ต่อหัวใจที่เรียกว่าสาร “คาร์เบอริน” (Cerberin) ซึ่งเป็นตัวยาที่มีโครงสร้างเดียวกันกับที่ใช้ในยากระตุ้นหัวใจ
