ต้นลำแพน ชื่อสามัญหรือชื่อภาษาอังกฤษ Red-brown mangrove ชื่อวิทยาศาสตร์ Sonneratia alba J. Sm. อยู่ในวงศ์ Lythraceae ชื่ออื่นๆ ลำแพน (ภาคกลางและทั่วไป),ลำแพนทะเล ปาด (พังงา ภูเก็ต),รำป๊าด (มลายู สตูล),บูแม (มลายู นราธิวาส)
ลำแพนเป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก-กลาง สูง 4- 12 เมตร เป็นไม้ชายเลนที่พบการกระจายในเขตร้อนชื้นทั่วโลก พบได้ในแถบประเทศแอฟริกาตะวันออก มาดากัสการ์ อินเดีย และแถบประเทศเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทยด้วย โดยจัดเป็นไม้ชายเลนประเภทไม้เบิกนำที่อยู่ชั้นแรกตอนบนของไม้ชายเลน มักขึ้นเป็นกลุ่มเป็นป่าดงใหญ่ เป็นไม้ชายเลนที่เจริญได้ดีในน้ำกร่อยจนถึงระดับชายเลนที่มีน้ำค่อนข้างเค็ม ชอบขึ้นในบริเวณที่มีสภาพดินเลนอ่อน มีประโยชน์หลักสำหรับเป็นแหล่งพักอาศัยของสัตว์ต่าง ๆ ในระบบนิเวศป่าชายเลน ถูกนำมาใช้ประโยชน์ในส่วนของผล ทั้งทำผลไม้ดองหรือผลไม้กวน และนิยมนำมาปลูกเป็นไม้ประดับในกระถาง เพื่อประดับบริเวณบ้านหรือสวนด้วย โดยเชื่อกันว่าเป็นไม้มงคลและมีลักษณะเด่นที่รากและดอกสวยงาม
ควรปลูกบริเวณใดของบ้าน
ต้นลำแพนควรปลูกไว้ในบริเวณที่มีแสงแดดมาก นิยมนำมาปลูกเป็นไม้ประดับในกระถาง เพราะหากนำมาปลูกในกระถางจะมีพื้นที่จำกัด ลำต้นจะโตช้า ไม่ใหญ่เหมือนตามธรรมชาติ และที่สำคัญมีรากอากาศโผล่ขึ้นมเหนือกระถางจึงมีเสน่ห์และแปลกตาเป็นอย่างมาก หรือหากใครที่มีบ่อน้ำหรือสระน้ำ ปลูกรอบบ่อก็สามารถทำได้เช่นเดียวกัน
ลักษณะทั่วไปของต้นลำแพน
ลำต้น
เป็นไม้ต้นไม่ผลัดใบ มีลำต้นสูงประมาณ 6-25 เมตร เปลือกลำต้นเรียบ สีน้ำตาลอมชมพูหรือเทา และมีการแตกล่อนเป็นสะเก็ด ลำต้นแตกกิ่งในระดับต่ำ แตกกิ่งจำนวนมากจนแลดูเป็นทรงพุ่มใหญ่ กิ่งแขนงมีลักษณะกลม และมีข้ออวบอ้วนเป็นช่วงๆ เนื้อไม้ของกิ่งเปราะหักง่าย ส่วนรากประกอบด้วยรากแก้ว และรากแขนง โดยรากแขนงประกอบด้วยรากแขนงในดิน และรากแขนงชนิดรากหายใจ ซึ่งจะโผล่พ้นน้ำตั้งตรงขึ้นเหนือน้ำ รากหายใจมีลักษณะรูปกรวยคว่ำ สูง 20-40 เซนติเมตร โคนรากอวบใหญ่ ปลายรากแหลมทู่ เปลือกรากมักแตกร่อนเป็นสะเก็ดสีน้ำตาลอมชมพู
ใบ
ออกเป็นเดี่ยว เรียงสลับตรงข้ามตั้งฉากกันตั้งแต่บริเวณกลางกิ่งถึงปลายกิ่ง แผ่นใบมีรูปไข่กลับ หรือ รูปไข่แกมรูปรี เนื้อแผ่นใบค่อนข้างอวบน้ำ โคนใบสอบ กลางใบกว้าง ปลายใบเว้าตื้นถึงกลม แผ่นใบ และขอบใบเรียบ สีเขียวเข้ม ก้านใบมีสีแดง
ดอก
ออกเป็นดอกเดี่ยว หรือบางครั้งอาจพบออกเป็นแบบช่อกระจุก ตัวดอกแทงออกบริเวณปลายสุดของกิ่ง ดอกตูมเป็นดอกที่ถูกหุ้มด้วยกลีบเลี้ยง มีสีเขียว มีลักษณะรูปขอบขนานหรือรูปรี โคนดอกสอบ ปลายดอกมน เมื่อดอกบาน กลีบเลี้ยงจะแผ่กลางออกเป็น 6-8 แฉก กลีบเลี้ยงด้านนอกมีสีเขียว ด้านในมีสีแดงเรื่อ ตัวกลีบเลี้ยงมีรูปสามเหลี่ยมหรือรูปหอก โคนกลีบเลี้ยงกว้าง ปลายกลีบเลี้ยงแหลม ส่วนกลีบดอกไม่ปรากฏพบ โดยถัดมาด้านในจากกลีบเลี้ยงจะเป็นเกสรเพศผู้ มีลักษณะเป็นแท่งยาวสีขาวจำนวนมาก โคนก้านเกสรติดอยู่กับรังไข่ ปลายเกสรเป็นอับเรณูสีเหลือง ก้านเกสรเพศเมีย สีเขียวอ่อน จำนวน 1 อัน ยาวยื่นโผล่ออกมาให้เห็นเด่นชัดบริเวณกลางดอก ซึ่งมีความยาวเป็นสองเท่าของเกสรเพศผู้ โดยปลายยอดเกสรเพสเมียเป็นตุ่มสีเขียว
ผล
ผลลำแพนมีรูปกลมแบนหรือทรงแป้น ที่ขั้วผลมีกาบใบเป็นรูปหกแฉกหุ้ม ตรงกลางผลท้ายด้ายมีติ่งเป็นแท่งสีเขียวยื่นยาวออกมา ผลมีผิวเรียบ ผลอ่อนมีสีเขียว ผลสุกมีสีเหลือง เปลือกผลบางติดกับเนื้อผล เนื้อผลหนา และมีเมล็ดจำนวนมากแทรกตรงกลางเนื้อผล แบบผลมีเนื้อหลายเมล็ดมีรสชาติเปรี้ยว ออกดอกและผลตลอดทั้งปี
วิธีการปลูก
ตามธรรมชาติ ลำแพนจะขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด โดยผลสุกที่ล่นจากต้นแม่จะฝั่งในดินเลน แล้วเมล็ดจะงอกเติบโตเป็นต้นใหม่ แต่หากอยู่ในแหล่งน้ำขึ้นลงหรือน้ำไหลผ่าน ผลสุกก็จะลอยตามกระแสน้ำไปตกบนดินเลนห่างจากต้นแม่ ส่วนการปลูกเป็นไม้ประดับในกระถาง นิยมขุดต้นอ่อนหรือต้นกล้าจากป่าชายเลนนำมาปลูกลงกระถาง สามารถปลูกได้กับดินทุกชนิดต้องการน้ำปริมาณมาก และความชื้นสูงแสงแดดมาก ในปัจจุบันมีคนหันมาเพาะเมล็ด และปักชำเพื่อการขยายพันธุ์ด้วย
วิธีการดูแล
ต้นลำแพนเป็นไม้ป่าชายเลน จึงต้องการน้ำในปริมาณมาก ควรรดน้ำให้ดินมีความชื้นอยู่ตลอดเวลา และที่สำคัญควรจัดวางกระถางไว้ในจุดที่แดดสามารถส่องถึง ชอบแดดจัด และหากใครที่มีกระถางแบบมีฐานรอง ก็สามารถใส่น้ำในฐานรองกระถาง หรือใส่น้ำลงไปในกระถางเลยก็ได้
ประโยชน์หรือสรรพคุณของต้นลำแพน
ต้นลำแพนสามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลายส่วน ใบหรือผลต้มน้ำดื่ม ช่วยบรรเทาอาการท้องร่วง ท้องเสียจากอาหารเป็นพิษ และต้นละแพนยังมีสรรพคุณและประโยชน์อีกหลายอย่าง เช่น ผล ผลลำแพนมีรสเปรี้ยวอมฝาด จึงนิยมใช้ทำผลไม้ดองเค็ม และผลยังใช้ทำขนมลำแพนกวนได้อีกด้วย ก้านเกสรตัวผู้ของดอกกำลังบาน สามารถนำมาลวกเป็นผักคู่กับข้าวหรือใช้ประกอบอาหารได้เช่นกัน นอกจากนี้ลำต้นและกิ่งของต้นลำแพนยังนำมาใช้ทำฟืนหุงต้มหรือนำมาเผาเป็นถ่าน สามารถใช้ในครัวเรือนได้อีกด้วย นอกจากนี้ยังเชื่อกันว่าต้นลำแพนเป็นไม้มงคลและหากยากด้วย
