กระโดน ต้นเล็กๆแต่คุณประโยชน์ครบถ้วน

กระโดน ภาษาอังกฤษชื่อ Patana oak กระโดน ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Careya arborea Roxb

กระโดนเป็นไม้ยืนต้น ขนาดไม่ใหญ่มาก มีขนาดสูง 10-20 เมตร มีถิ่นกำเนิดในอัฟกานิสถาน อนุทวีปอินเดียและอินโดจีน ในแต่ละท้องที่จะคำเรียกที่แตกต่างกัน เช่น หูกวาง (จันทบุรี), ขุย (กะเหรี่ยง-กาญจนบุรี), แซงจิแหน่ เส่เจ๊ออะบะ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน), พุย (ละว้า-เชียงใหม่), ปุยขาว ผักฮาด ผ้าฮาด (ภาคเหนือ), กระโดนโคก กระโดนบก ปุย (ภาคเหนือ, ภาคใต้), ต้นจิก (ภาคกลาง), ปุยกระโดน (ภาคใต้), เก๊าปุย (คนเมือง), ละหมุด (ขมุ), กะนอน (เขมร), กระโดนโป้ เป็นต้น

สายพันธ์ุของกระโดน

ต้นกระโดนแบ่งเป็น 3 สายพันธุ์ ได้แก่ ต้นกระโดนน้ำ หรือต้นจิกน้ำ ต้นกระโดนดิน และต้นกระโดนบกโดยทั้ง 3 ชนิดจะมีลักษณะที่ต่างกัน แต่สิ่งที่มีเหมือนกันก็คือคุณค่าทางอาหาร ที่ชาวบ้านนิยมทำไปจิ้มกับน้ำพริกและใช้เป็นยาสมุนไพร 

ต้นกระโดนน้ำ หรือต้นจิกน้ำ

ลักษณะของกระโดนน้ำ

ต้นกระโดนน้ำเป็นไม้ต้นผลัดใบ สูง 5-15 เมตร ลำต้นเป็นปุ่มปม ปลายกิ่งลู่ลง ใบอ่อนสีน้ำตาลแดง ใบเดี่ยว ใบมัลักษณะเป็นใบหอกหรือรูปไข่กลับ  ปลายจะผายกว้างแล้วแหลม ออกเป็นช่อยาวที่ปลายกิ่งสีแดง ห้อยลง ยาว 

สรรพคุณทางยาของกระโดนน้ำ  

เมล็ด ใช้เป็นยาแก้ไอในเด็ก เข้ายาลม ใช้แก้อาการจุกเสียด ใบแก่ แก้ท้องร่วง เปลือกต้น ใช้เบื่อปลา

ต้นกระโดนบก หรือต้นจิกนา 

ลักษณะของกระโดนบก

ต้นกระโดนบกหรือต้นจิกนาหรือกระโดนป่ามีลักษณะของต้นเป็นพุ่มกลมแน่นทึบ เปลือกต้นหนาเป็นสีดำหรือสีน้ำตาลดำ แตกล่อนเป็นแผ่น ต้นมีกิ่งก้านสาขามาก เนื้อไม้เป็นสีแดงเข้มถึงสีน้ำตาลแกมแดง พบได้ตามป่าเบญจพรรณชื้น ป่าหญ้า และป่าแดง 

ใบ ออกเรียงสลับเวียนเป็นกลุ่มตามปลายกิ่ง เป็นรูปไข่กลับ ปลายใบมนและมีติ่งแหลมยื่น โคนใบสอบเรียว ส่วนขอบใบเป็นหยักเล็กน้อยตลอดทั้งขอบ ผิวใบทั้งสองด้านมีลักษณะเกลี้ยง เนื้อใบหนาและค่อนข้างนิ่ม ในหน้าแล้งใบแก่ท้องใบจะเป็นสีแดง และจะทิ้งใบเมื่อออกใบอ่อน ยอดอ่อนของใบเป็นสีน้ำตาลแดง ใบก่อนร่วงเป็นสีแดง

ดอกมีสีขาว มีกลิ่นหอมอ่อนๆ ออกเดี่ยวๆหรือเป็นกระจุกๆละ 2-3 มีดอกพร้อมใบ ดอกกระโดน ดอกกระโดนป่ามีขนาดใหญ่ ออกดอกเป็นช่อแบบกระจะตามปลายกิ่งที่ไม่มีใบ สั้นมาก ในแต่ละช่อมีดอกประมาณ 2-6 ดอก มีกลีบดอก 5 กลีบ โดยจะออกดอกในช่วงเดือนมกราคมถึงเดือนเมษายน

ผล  ผลสดเเบบมีเนื้อหลายเมล็ด ทรงกลม อวบน้ำ ขนาด 5-7 เซนติเมตร เมล็ดจำนวนมาก มีเยื่อหุ้ม

สรรพคุณทางยาของกระโดนบก

เปลือก และผล – ใช้เป็นยาฝาดสมาน, ใบ  – มีสาร tannin19 เปอร์เซ็นต์ ใบจะมีรสฝาด ใช้ปรุงเป็นน้ำมัน ช่วยในการสมานแผล หรือ จะนำมาผสม กับยา อย่างอื่น, ดอกและน้ำจากเปลือกสด –  นำมาใช้ผสมกับน้ำผึ้ง นำมาทา เป็นยาแก้หวัด แก้ไอ ช่วยทำให้ชุ่มคอ เป็นยาบำรุง สำหรับสตรี หลังจากคลอดเสร็จ, ผล – เป็นยา ช่วยในการย่อยอาหารได้เป็นอย่างดี, เมล็ด – สามารถนำมาเป็นยาแก้พิษ, ราก เปลือก และใบ – ใช้เป็นยาเบื่อปลา

ซึ่งในแต่ละท้องที่จะคำเรียกที่แตกต่างกัน เช่น หูกวาง (จันทบุรี), ขุย (กะเหรี่ยง-กาญจนบุรี), แซงจิแหน่ เส่เจ๊ออะบะ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน), พุย (ละว้า-เชียงใหม่), ปุยขาว ผักฮาด ผ้าฮาด (ภาคเหนือ), กระโดนโคก กระโดนบก ปุย (ภาคเหนือ, ภาคใต้), ต้นจิก (ภาคกลาง), ปุยกระโดน (ภาคใต้), เก๊าปุย (คนเมือง), ละหมุด (ขมุ), กะนอน (เขมร), กระโดนโป้ เป็นต้น

กระโดนดิน 

ลักษณะของกระโดนดิน

เป็นไม้พุ่มเตี้ย สูง 10-20 ซม. รากอวบ

ใบกระโดนดิน ใบเดี่ยว เรียงสลับ ออกเป็นกลุ่มที่ปลายกิ่ง รูปไข่กลับหรือรูปขอบขนาน ปลายมนหรือเว้าเล็กน้อย โคนสอบแคบจนถึงก้านใบดูคล้ายครีบ ขอบจักเล็กๆ และถี่ แผ่นใบเกลี้ยงหรือมีขนเล็กน้อย ไม่มีก้านใบหรือมีก้านใบยาวประมาณ 1.2 ซม.

ดอกกระโดนดิน ดอกใหญ่ ออกที่ยอด 1-2 ดอก ก้านดอกยาว 0.3-3.5 ซม. มีขนละเอียดสีเทา มีใบประดับรูปใบหอก 2 ใบ และใบประดับย่อย 2 ใบติดอยู่ที่โคนดอก กลีบเลี้ยงยาวประมาณ 1.5 ซม. โคนติดกันเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็นกลีบรูปไข่ 4 ปลายกลีบมน กลีบดอก 4 กลีบ สีม่วงอมเขียว รูปรี เกสรเพศผู้มีจำนวนมาก เรียงกันเป็นชั้นๆ ก้านชูอับเรณูเป็นเส้นเล็กๆ คล้ายเส้นด้าย ชั้นในสุดและชั้นนอกสุดมีแต่ มีเนื้อนูนๆ คล้ายวงแหวนล้อมรอบ มี 4-5 ช่อง 

ผลกระโดนดิน ผลกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5-3.5 ซม. มีกลีบเลี้ยงติดอยู่ที่ปลายผล เมล็ดรูปรี มีจำนวนมาก ฝังอยู่ในเนื้อผล

สรรพคุณทางยาของกระโดนดิน

เปลือกต้น รสจืด สรรพคุณ ขับปัสสาวะ  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ไตพิการ แก้เบาหวาน

ต้นกระโดนกับความเชื่อ

ความเชื่อของคนไทยกับต้นกระโดนคือเชื่อกันว่าเปลือกต้นจะสามารถช่วยแก้อาการอักเสบจากการถูกงูไม่มีพิษกัดได้ และบ้างก็เชื่อว่าสามารถใช้แก้พิษงูได้ แต่ที่จริงไม่ควรนำมาใช้ในกรณีโดนงูมีพิษกัด

การใช้ประโยชน์ของกระโดน

เนื้อไม้ 

ค่อนข้างหยาบแข็งและหนัก  ใช้ในการก่อสร้างอาคารบ้านเรือน  ทำเครื่องเรือน  ทำเรือมาด  เรือพาย  เรือแจว  พานท้ายและรางปืน  ครก  สาก  กระเดื่อง  ทำตัวเกวียนและเพลา  ถ้าอาบน้ำยาโดยถูกต้องแล้วใช้เป็นหมอนรางรถไฟได้

เปลือกไม้ 

เมื่อทุบจะนิ่ม  ใช้วางบนหลังช้างเพื่อรองรับกูบ  หรือปูพื้นเพิงพักตามท้องนา และใช้เปลือกต้นกระโดนผสมกับเปลือกต้นประดู่อย่างละเท่า ๆ กันใส่น้ำจนท่วม  ต้มจนน้ำเหลือ  1  ใน  3  น้ำยางที่ได้จากการต้มนำมาใช้ทาเครื่องจักสานเพื่อรักษาสภาพเครื่องจักสานและป้องกันการทำลายของมอด

แม้ว่า  กระโดนจะเป็นไม้ที่มีประโยชน์หลายอย่าง  แต่การนำมาใช้ประโยชน์จริง ๆ ยังอยู่ในวงจำกัดเฉพาะการนำมาใช้ประโยชน์ทางอาหาร และสมุนไพรในการรักษาเท่านั้น

วิธีการปลูกกระโดน

เป็นพรรณไม้ที่ทนความแห้งแล้งและแสงแดดได้ดีการขยายพันธุ์ด้วยวิธีเมล็ด  ในช่วงฤดูฝนหรือการตอนกิ่ง  ทั้งสองวิธีนี้ใช้ได้ผล  และขยายพันธุ์ง่ายและโตเร็ว.

ที่มา

http://www2.phrae.mju.ac.th

http://www.natres.psu.ac.th