ชัยพฤกษ์ ไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดใหญ่มีความสูง 15-25 เมตร มีลักษณะเป็นทรงพุ่มรูปร่มแผ่กว้างสูง 6-8 เมตร เปลือกต้นสีน้ำตาลค่อนข้างเรียบ ต้นเล็กจะมีหนาม ต้นใหญ่จะมีรอยแผลปนหนามตามแนวขวาง เมื่อออกดอกแล้วจะไม่ทิ้งใบ ดอกมีสีชมพูเข้ม ออกผลเป็นฝักซึ่งฝักเกลี้ยงของชัยพฤกษ์นั้นสามารถนำไปใช้ทำยาได้ โดยชัยพฤกษ์นั้นมีถิ่นกำเนิดในประเทศอินโดนีเซีย และแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จะพบได้ตามป่าทุ่ง ป่าโปร่ง และปลูกเลี้ยงทั่วไป เป็นพืชที่ชอบดินทรายและแสงแดดจัด
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นชัยพฤกษ์
คนไทยเชื่อว่าชัยพฤกษ์เป็นไม้มงคล และถือว่าเป็นต้นไม้ประจำชาติไทย เรียกได้ว่าเป็นไม้ที่มีชื่อมงคลมาตั้งแต่สมัยโบราณ โดยความหมายของชัยพฤกษ์นั้นก็คือต้นไม้แห่งชัยชนะ ซึ่งมักจะถูกนำไปใช้ในเชิงสัญลักษณ์ อย่างเช่น ใบของชัยพฤกษ์ที่ถูกนำไปใช้ประดิษฐ์เป็นพวงมาลัยสวมศีรษะ เพื่อเป็นเกียรติยศยิ่งใหญ่แก่กวีและนักดนตรีในสมัยโบราณ และในหลายที่ของไทยช่อชัยพฤกษ์นั้นก็ถูกนำไปประดับเพื่อเสริมความเป็นสิริมงคล อาทิ เช่น นำไปประดับบนอินทรธนูข้าราชการ และประดับประกอบดาวบนอินทรธนูและหมวกของทหารและตำรวจทั้งหลาย อีกทั้งยังถูกนำไปใช้ในพิธีสำคัญต่าง ๆ เช่น พิธีลงหลักเมือง ซึ่งใช้เสาแก่นไม้ชัยพฤกษ์คทาจอมพล และยอดธงชัยเฉลิมพลก็ใช้แก่นไม้ชัยพฤกษ์เช่นเดียวกัน นอกจากนี้ชัยพฤกษ์ก็ยังถูกใช้เป็นต้นไม้ประจำมหาวิทยาลัยกรุงเทพ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย (รังสิต) และโรงเรียนสุรศักดิ์มนตรี รวมไปถึงเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดชัยนาทอีกด้วย
ควรปลูกไว้บริเวณใดของบ้าน
ชัยพฤกษ์ถือเป็นไม้มงคลที่เป็นสัญลักษณ์แห่งชัยชนะและอิสรภาพ โดยคนไทยนั้นมีความเชื่อว่าถ้าหากปลูกต้นชัยพฤกษ์ไว้ในบริเวณบ้านจะสามารถเอาชนะอุปสรรคต่าง ๆ ในชีวิตได้เป็นอย่างดี ซึ่งควรปลูกไว้ในทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ และควรปลูกในวันเสาร์ จึงจะช่วยเสริมความเป็นสิริมงคลให้แก่เจ้าของบ้านได้เป็นอย่างดี
ส่วนประกอบของต้นชัยพฤกษ์
ลักษณะของลำต้น
ชัยพฤกษ์เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่มีความสูง 15-25 เซนติเมตร และมีขนาดทรงพุ่ม 6-8 เมตร ซึ่งมีลักษณะเป็นทรงพุ่มรูปร่มแผ่กว้าง เปลือกต้นสีน้ำตาลค่อนข้างเรียบ ต้นเล็กจะมีหนาม ส่วนต้นใหญ่นั้นจะมีรอยแผลปนหนามตามแนวขวาง
ใบ
ใบของชัยพฤกษ์เป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ เรียงสลับแกนกลาง โดยใบประกอบจะมีความยาว 15-30 เซนติเมตร มีใบย่อยประมาณ 7-12 คู่ เรียงตรงข้ามกันเป็นรูปขอบขนานหรือรูปไข่แกมรูปรี ซึ่งมีความกว้าง 1.5-2 เซนติเมตร และมีความยาว 3.5-5 เซนติเมตร ปลายใบแหลม โคนใบกลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบจะบางแต่ค่อนข้างเหนียว ใบสีเขียวสด เกลี้ยง ผิวของใบด้านล่างจะมีสีที่อ่อนกว่าด้านบน มีขนละเอียด โดยก้านใบนั้นมีความยาว 1.5-4 เซนติเมตร ซึ่งก้านใบย่อยนั้นจะสั้นมาก
ดอก
ดอกชัยพฤกษ์จะออกดอกสีชมพูเป็นช่อแบบช่อเชิงลด ในส่วนของก้านช่อดอกนั้นจะมีความใหญ่และแข็ง ไม่แตกแขนง โดยช่อดอกนั้นจะตั้ง มีความยาว 5-16 เซนติเมตร ดอกย่อยจะมีลักษณะเป็นรูปดอกหางนกยูงจำนวนมาก ซึ่งดอกย่อยนั้นจะมีก้านดอกที่เรียว มีความยาว 3-5 เซนติเมตร มีกลีบเลี้ยงอยู่ด้วยกัน 4 กลีบ เป็นรูปไข่ ปลายมีลักษณะแหลม มีความยาว 7-10 มิลลิเมตร จะมีสีแดงเข้มไปจนถึงสีแดงอมน้ำตาล มีกลีบดอก 5 กลีบ รูปไข่กลับ โดยมีความกว้าง 7-8 มิลลิเมตร และมีความยาว 25-35 มิลลิเมตร โคนคอดเป็นก้าน มีความยาวราว 3 มิลลิเมตร เมื่อดอกเริ่มบานจะเป็นสีชมพู จากนั้นจะเปลี่ยนเป็นสีแดงเข้ม และเมื่อใกล้โรยจะเปลี่ยนเป็นสีขาว ซึ่งมีเกสรเพศผู้ 9-10 อัน สีเหลือง 3 อัน มีลักษณะยาวโค้ง เส้นผ่าศูนย์กลางของดอกจะมีขนาดประมาณ 2.5-3.5 เซนติเมตร รังไข่ดูเรียว และมีขนคลุมบาง ๆ ออกดอกในฤดูแล้งราวเดือนกุมภาพันธ์-พฤษภาคม
ผล
ลักษณะผลของชัยพฤกษ์นั้นจะเป็นผลแห้งทรงกระบอก ผิวเรียบเกลี้ยง ไม่มีขน โดยมีความกว้าง 1.5-2 เซนติเมตร และมีความยาว 30-60 เซนติเมตร ฝักอ่อนจะมีสีน้ำตาล และเมื่อสุกจะกลายเป็นสีดำ ซึ่งเมล็ดนั้นจะมีลักษณะกลมแบนสีน้ำตาลเป็นมัน โดยมีเมล็ดจำนวน 40-50 เมล็ดต่อฝัก และจะติดผลราวเดือนเมษายน-กรกฎาคม
วิธีการปลูกด้วยการเพาะเมล็ด
- นำฝักชัยพฤกษ์ไปตากแดดให้แห้ง จากนั้นแกะเมล็ดออกแล้วใช้กรรไกรตัดเล็บขลิบเมล็ดด้านป้านออกเล็กน้อย
- นำเมล็ดที่ได้ไปแช่น้ำอุ่นประมาณครึ่งชั่วโมง
- เตรียมภาชนะที่มีฝาปิด และนำสำลีวางรองไว้ จากนั้นก็นำเมล็ดชัยพฤกษ์วางไว้ด้านบนสำลี แล้วนำสำลีมาวางทับอีกชั้นหนึ่ง
- พรมน้ำให้สำลีมีความชื้น โดยให้ทำทุกวันเพื่อไม่ให้มันแห้ง
- รอประมาณ 5-6 วัน เมล็ดจะงอกรากออกมา ให้นำต้นกล้าไปปลูกในถุงดำ
นำดินผสมกับปุ๋ยหมักแล้วทำการปลูกต้นชัยพฤกษ์ลงถุงดำ และเมื่อปลูกเสร็จแล้วให้รดน้ำ - เมื่อต้นกล้าเจริญเติบโตเต็มที่แล้ว ให้นำออกมาปลูกในพื้นที่ที่ต้องการปลูก โดยให้ปลูกห่างจากตัวบ้านหรือกำแพงประมาณ 4 เมตรขึ้นไป
วิธีการดูแล
แสงแดด
ชัยพฤกษ์เป็นพืชที่ชอบแสงแดดจัด ดังนั้นควรปลูกไว้ในบริเวณที่แดดส่องถึงหรือจะให้ดีก็ให้โดนแดดแบบเต็มวัน ปลูกไว้กลางแจ้ง ซึ่งจะช่วยทำให้ต้นชัยพฤกษ์นั้นมีการเจริญเติบโตที่ดีขึ้น
น้ำ
ต้นชัยพฤกษ์ต้องการน้ำในปริมาณน้อย ดังนั้นควรจะให้น้ำ 7-10 วัน/ครั้ง อายุประมาณ 4 ปี เป็นพืชที่สามารถทนต่อสภาพธรรมชาติได้ดี
ดิน
ต้นชัยพฤกษ์เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนซุย ดินร่วนปนทราย และดินร่วนเหนียว ดังนั้นถ้าเกิดจะปลูกต้นราชพฤกษ์ให้เลือกดินประเภทนี้เพื่อการเจริญเติบโตที่ดี
ปุ๋ย
สำหรับการใส่ปุ๋ยให้ต้นชัยพฤกษ์นั้นจะนิยมใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักในการบำรุงรักษา โดยให้ใส่ในอัตรา 2-3 กิโลกรัม/ต้น และควรใส่ปีละ 3-4 ครั้ง
ประโยชน์และสรรพคุณต่าง ๆ
- ชัยพฤกษ์เป็นไม้มงคลที่สามารถปลูกเป็นไม้ประดับเพื่อความสวยงามได้
- ชัยพฤกษ์ขึ้นชื่อว่าเป็นไม้มงคลที่เป็นสัญลักษณ์แห่งชัยชนะ โดยมีความเชื่อว่าถ้าหากปลูกต้นชัยพฤกษ์ไว้ในบ้านจะทำให้เอาชนะอุปสรรคและสิ่งต่าง ๆ ได้
- ชัยพฤกษ์เป็นหนึ่งใน 9 ไม้มงคลที่สามารถนำไปใช้ในพิธีวางศิลาฤกษ์และใช้ในการก่อสร้างอาคารบ้านเรือนได้ด้วย
- สำหรับชาวไทย ช่อชัยพฤกษ์นั้นถือเป็นสิ่งประดับที่เป็นมงคลในหลายที่ เช่น บนอินทรธนูข้าราชการ ประดับประกอบดาวบนอินทรธนู และในหมวกของทหารและตำรวจทั้งหลาย
- ใบสามารถนำไปใช้ประดิษฐ์เป็นพวงมาลัยสวมศีรษะ เพื่อเป็นเกียรติยศยิ่งใหญ่แก่กวีนักดนตรีในสมัยโบราณ
- ฝักสามารถใช้เป็นยาแก้ปวดข้อ
- ฝักมีสรรพคุณเป็นยาแก้ตานขโมย
- เนื้อในฝักสามารถใช้เป็นยาขับพยาธิ
- ฝักจะมีรสหวานเอียน สามารถนำไปใช้เป็นยาระบายพิษไข้ และใช้ถ่ายเสมหะได้
- เปลือกฝักและเมล็ดมีสรรพคุณสามารถทำให้อาเจียนและเป็นยาลดไข้ได้ด้วย
- ฝักหรือเนื้อในฝักสามารถใช้เป็นยาแก้พรรดึกหรืออาการท้องผูกได้ ซึ่งเป็นยาระบายที่ไม่ทำให้ปวดมวนในท้องหรือไซ้ท้อง เหมาะกับการใช้ในเด็ก สตรีมีครรภ์ และในผู้ป่วยเรื้อรัง
ราคาต่อต้นโดยประมาณ
- ต้นกล้าชัยพฤกษ์ มีราคาประมาณ 30-50 บาท (ขึ้นอยู่กับขนาดของลำต้น)
- ต้นชัยพฤกษ์ที่มีความสูง 3 เมตร มีราคาประมาณ 1,500 บาท
- ต้นชัยพฤกษ์ที่มีความสูง 5 เมตร มีราคาประมาณ 2,000 บาท
