ต้นสะแก ภาษาอังกฤษ Bushwillows
ต้นสะแก ชื่อวิทยาศาสตร์ Combretum quadrangulare Kurz
ต้นสะแก เป็นพันธุ์ไม้สารพัดประโยชน์เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตของชาวบ้านอยู่ไม่น้อย นับตั้งแต่การใช้กิ่งไม้ทำฟืนและเผาถ่านไว้ใช้ในครัวเรือน ไปจนถึงการใช้ส่วนอื่นๆ ทำยาสมุนไพรพื้นบ้านเพื่อรักษาโรคบางชนิด ครั้นเมื่อมีงานวิจัยเชิงลึกเกี่ยวกับสารออกฤทธิ์สำคัญในเมล็ดสะแก จึงมีการเพาะปลูกเพื่อใช้งานอย่างจริงจังมากขึ้น และยังต่อยอดมาสู่ไม้ประดับสวนขนาดใหญ่อีกด้วย
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นสะแก
แต่เดิมต้นสะแกจะถูกปลูกไว้ในพื้นที่เรือกสวนไร่นาค่อนข้างมาก นอกจากเอาไว้ใช้ประโยชน์แล้วก็ยังช่วยให้ร่มเงาระหว่างวันได้บ้าง ทางภาคอีสานจะมีความเชื่อท้องถิ่นเกี่ยวกับต้นสะแกว่า ต้นสะแกไหนที่มีอายุมากและมีขนาดต้นสูงใหญ่ จะเป็นแหล่งอาศัยของเทพผู้ปกปักษ์รักษาต้นพืช ช่วยดูแลไม่ให้พืชผลเสียหายไปกับภัยพิบัติ และยังช่วยให้การเพาะปลูกงอกงาม บางแห่งก็จะมีการเซ่นไหว้เจ้าที่เจ้าทางในบริเวณใต้ต้นสะแกนี้ด้วย
ตำแหน่งที่เหมาะสมแก่การปลูกภายในบริเวณบ้าน
เนื่องจากต้นสะแกที่โตเต็มที่แล้วจะมีขนาดลำต้นค่อนข้างสูงใหญ่และมีกิ่งก้านมาก การปลูกไว้ในเขตบ้านจึงไม่ได้รับความนิยมมากนัก เว้นเสียแต่จะมีบริเวณบ้านกว้างขวางเพียงพอ ก็สามารถปลูกไว้ตามแนวรั้วหลังบ้านที่ได้รับแดดตลอดทั้งวันได้
ลักษณะของต้นสะแก
- ลักษณะของลำต้น ภาพรวมของลำต้นค่อนข้างสูงโปร่ง เปลือกไม้เป็นสีน้ำตาลอ่อนผสมเทา บางต้นเป็นสีนวลตาสีเดียว บางต้นมีลายด่างขาวปนอยู่ สะแกที่อายุมากจะมีหนามแหลมขนาดใหญ่กระจายอยู่บริเวณโคนต้น ส่วนกิ่งอ่อนจะเป็นสีเขียวสดและมีสัน 4 มุมอยู่รอบกิ่ง
- ใบ ใบสะแกจะเป็นใบเดี่ยวรูปไข่ มีขอบใบเรียบและเป็นลอนคลื่นเล็กน้อย เส้นใบใหญ่มองเห็นได้ชัด ผิวสัมผัสเรียบลื่นแต่ไม่เป็นมันเงา ตำแหน่งใบจะงอกฝั่งตรงข้ามในกิ่งเดียวกันและสลับเป็นขั้นบันใด
- ดอก แต่ละดอกจะมีขนาดค่อนข้างเล็ก ดอกอ่อนจะมีสีโทนเขียว เมื่อโตเต็มที่แล้วจะให้สีเหลืองหรือสีขาว ดอกจะออกรวมกันเป็นช่อที่ปลายกิ่งมากกว่าที่ซอกใบ
- ผล ลักษณะของผลสะแกจะเป็นผลแห้ง ขนาดใหญ่สุดแค่ 2 เซนติเมตรเท่านั้น ทรงผลเป็นวงรีที่มีครีบรอบด้าน 4 ครีบ ตรงกลางมีสีน้ำตาลอ่อนและส่วนครีบเป็นสีเขียว เมื่อแก่จัดจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลทั้งหมด
สายพันธุ์ยอดนิยม
ต้นสะแกนาเป็นเพียงสายพันธุ์เดียวที่นิยมในบ้านเรา ด้วยว่าสามารถเพาะปลูกได้ทุกพื้นที่ของประเทศไทย ทนแล้งทนฝนได้ค่อนข้างดี และเมื่อต้นกล้ามีระบบรากที่แข็งแรงแล้วก็แทบไม่ต้องดูแลอะไรอีก ส่วนมากจะเพาะเลี้ยงให้โตเต็มที่แล้วอาศัยเก็บเกี่ยวผลผลิตไปใช้ประโยชน์ กรณีของการทำฟืนก็จะใช้วิธีตัดกิ่งใหญ่ไปใช้มากกว่าจะโค่นต้นลงมา
วิธีการปลูกต้นสะแกให้เจริญงอกงาม
การขยายพันธุ์ปลูกต้นสะแกที่สะดวกที่สุดคือการเพาะเมล็ด เพียงแค่เลือกเมล็ดที่แก่จัดมาแช่น้ำทิ้งไว้ 1 คืน พอเปลือกนอกนิ่มก็ลอกออกแล้วหว่านลงแปลงเพาะ กลบหน้าด้วยทรายบางๆ เพื่อให้ต้นกล้างอกได้ง่ายขึ้น คลุมทับอีกชั้นด้วยฟางหรือหญ้าแห้ง รดน้ำจนชุ่มแล้วคอยดูแลจนกว่าต้นกล้าจะงอกพ้นดิน ทำการแยกต้นกล้าไปปลูกในถุงเพาะชำต่อจนกว่าจะได้อายุมากกว่า 2 ปีขึ้นไปถึงนำลงดินได้ การเตรียมหลุมปลูกให้เริ่มจากการขุดดินให้ลึกประมาณ 30-40 เซนติเมตร รองก้นหลุมด้วยปุ๋ยคอกแล้วนำกล้าลงไป กลบดินให้แน่นแล้วรดน้ำเป็นประจำทั้งเช้าและเย็นในช่วงแรก
วิธีการดูแลรักษา
- แสง ต้องการแสงแดดมาก ควรอยู่ในบริเวณที่ได้รับแดดจัดตลอดทั้งวัน
- น้ำ ช่วงต้นกล้าและระยะที่นำลงดินใหม่ ให้รดน้ำเช้า-เย็นทุกวัน จากนั้นให้ลดเหลือ 3-4 ครั้งต่อสัปดาห์
- ดิน เติบโตได้ดีในดินทุกประเภท
- ปุ๋ย บำรุงดินด้วยปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยอินทรีย์ปีละ 1-2 ครั้ง
คุณประโยชน์ที่ได้จากต้นสะแก
- ลำต้น เนื้อไม้มีคุณสมบัติช่วยขับพยาธิในท้อง และสามารถนำมาใช้ต้มน้ำดื่มเพื่อขับน้ำคาวปลาให้ผู้หญิงหลังคลอดได้ แก่นกระพี้ที่มีรสร้อนจะใช้ขับพยาธิได้บางชนิด พร้อมช่วยลดอาการคันทวารในเด็ก
- เมล็ด เราจะใช้ประโยชน์จากเมล็ดที่แก่เต็มที่แล้วเท่านั้น มีคุณสมบัติแก้พิษไข้ ช่วยถ่ายพยาธิ ช่วยแก้คุดทะราด และบรรเทาอาการข้างเคียงบางชนิดที่เกิดจากโรคมะเร็งได้
- ใบ ใบอ่อนจะใช้เป็นยาแก้ไข้ บรรเทาอาการมูกเลือด ต้มดื่มเป็นยาบำรุง หรือจะบดใบสดใช้ภายนอกในลักษณะของยาสมานแผลก็ได้
- ราก ใช้บรรเทาอาการน้ำเหลืองเสีย รักษาฝี บรรเทาอาการริดสีดวงทวาร ลดเสมหะและช่วยเสริมการทำงานของกระเพาะอาหารได้ดี
สารสกัดสะแกนาและการฟื้นฟูตับ
มีงานวิจัยหลายชิ้นเกี่ยวกับการนำสารสกัดจากส่วนต่างๆ ของต้นสะแกมาใช้ประโยชน์ แต่โครงการหนึ่งที่น่าสนใจและได้รับการต่อยอดเรื่อยมาก็คือ การใช้สารสกัดจากเมล็ดและใบสะแกนามาช่วยยับยั้งการทำลายตับ หลังผ่านการทดลองกับหนูและตับเพาะเลี้ยง ก็ได้ข้อสรุปว่าค่าความเข้มข้นที่เหมาะสมของสารสกัดจะช่วยยับยั้งการทำลายเซลล์ตับได้ดี อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้ยังคงต้องผ่านการทดสอบและพัฒนาอีกหลายขั้นตอน ถึงจะกลายเป็นสิ่งที่นำมาใช้กับมนุษย์ได้อย่างปลอดภัย
