ต้นไข่เน่า ชื่อวิทยาศาสตร์ Vitex glabrata R.Br.
ต้นไข่เน่า ชื่อวงศ์ LAMIACEAE หรือ LABIATAE
ชื่ออื่น ๆ ขี้เห็น (เลย, อุบลราชธานี), ปลู (เขมร-สุรินทร์), คมขวาน ฝรั่งโคก (ภาคกลาง) เป็นต้น
เป็นพันธุ์ไม้ยืนต้นมีทั้งขนาดกลางและขนาดใหญ่ สูงได้ถึง 25 เมตร อายุยืน สามารถพบได้ตามป่าเบญจพรรณและป่าดิบทั่วไป เจริญเติบโตได้ดีในที่แห้งแล้ง โดยจะเริ่มให้ผลผลิตเมื่อมีอายุประมาณ 3-4 ปีหลังการปลูกโดย และขยายพันธุ์ด้วยวิธีการใช้เมล็ด มีเนื้อไม้แข็ง นำมาทำเป็นเครื่องเรือน เฟอร์นิเจอร์ หรือไม้ก่อสร้างได้ จึงเป็นที่รู้จักนำมาแปรรูปในพื้นที่ต่างๆ ผลสุกมีสีม่วงดำ เนื้อนุ่มนิ่ม สามารถนำผลสุกมาจิ้มเกลือรับประทานได้ หรือสามารถนำไปแปรรูปเป็นผลิภัณฑ์อื่นเพื่อรับประทานและจำหน่ายได้
ควรปลูกบริเวณใดของบ้าน ต้นไข่เน่าไม่นิยมปลูกในบ้าน เนื่องจากมีชื่อที่ไม่ค่อยเป็นมงคล
ลักษณะทั่วไป
- ลำต้นต้นไข่เน่า ลำต้นมีขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ มีความสูงประมาณ 10-25 เมตร ผิวลำต้นเกลี้ยงเป็นสีหม่นและมีด่างเป็นดวงสีขาวๆ ส่วนอีกข้อมูลระบุว่าเปลือกมีสีเทาหรือสีน้ำตาลแกมสีเหลือง ลักษณะผิวเรียบหรือแตกเป็นสะเก็ด หรือเป็นร่องตื้นตามความยาวของลำต้น ส่วนกิ่งอ่อนและยอดอ่อนจะมีขนนุ่ม กิ่งอ่อนมีลักษณะเป็นสี่เหลี่ยม ส่วนต้นเป็นทรงเรือนยอดรูปกรวยแตกกิ่งต่ำ
- ใบต้นไข่เน่า มีใบเป็นใบประกอบแบบนิ้วมือ อยู่เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก ใบย่อยมี 3-5 ใบ ใบมีสีเขียวเข้ม (คล้ายใบงิ้ว) ลักษณะคล้ายรูปไข่กลับ หรือเป็นรูปรีแกมรูปไข่กลับ ใบมีขนาดไม่เท่ากัน ปลายใบแหลมเป็นติ่ง ส่วนโคนใบสอบแหลมหรือมน ขนาดของใบกว้างประมาณ 3-10 เซนติเมตรและยาวประมาณ 9-22 เซนติเมตร ผิวใบด้านบนเกลี้ยงมีสีเขียวเข้มและเป็นมัน ส่วนท้องใบมีสีอ่อนกว่า และมีขนสั้นอยู่ประปราย ก้านใบย่อยยาวประมาณ 1-7 เซนติเมตร ส่วนก้านช่อใบจะยาวประมาณ 7-20 เซนติเมตร
- ดอกไข่เน่า ออกดอกเป็นช่อตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ดอกมีขนาดเล็กและมีกลิ่นหอม กลีบดอกมีสีม่วงอ่อน (หรือสีม่วงอมชมพู สีขาวมีแดงเรื่อ ๆ กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดกว้าง และมีขนละเอียดที่ดอก ดอกเมื่อบานเต็มที่จะมีความกว้างประมาณ 0.8-1 เซนติเมตร โดยดอกจะเป็นดอกแบบสมบูรณ์เพศผสมตัวเองหรือต่างต้นต่างดอกก็ได้ และจะออกดอกในช่วงเดือนมกราคมถึงเดือนกุมภาพันธ์
- ผลไข่เน่า หรือ ลูกไข่เน่า ผลมีลักษณะเป็นรูปไข่หรือรูปไข่กลับ ผลมีขนาดกว้างประมาณ 1.5-2 เซนติเมตรและยาวประมาณ 1.5-3 เซนติเมตร ขั้วผลเป็นรูปกรวยกว้าง ผลอ่อนมีสีเขียว ส่วนผลสุกจะเป็นสีม่วงดำ ผลมีเนื้ออ่อนนุ่ม และมีรสหวานอมเปรี้ยวและเหม็น ส่วนเมล็ดไข่เน่าจะมีขนาดเท่าปลายนิ้วก้อย และยังมีการสันนิษฐานว่า ชื่อไข่เน่านี้คงมาจากลักษณะและสีของผลนั่นเอง โดยผลแก่จะเก็บเกี่ยวในช่วงเดือนมิถุนายนถึงเดือนกรกฎาคม
สายพันธุ์
พันธุ์พื้นเมือง แยกเป็นพันธุ์ผลเล็กกับพันธุ์ผลใหญ่ มีลักษณะเหมือนกันทั้ง 2 สายพันธุ์ แต่พันธุ์ผลใหญ่ให้รสชาติดีกว่า
วิธีการปลูกต้นไข่เน่า
วิธีปลูกต้นไข่เน่า ให้นำเมล็ดไข่เน่าสุกที่รับประทานแล้วหรือแกะเนื้อออกแล้ว มาล้างให้สะอาดและผึ่งให้แห้งประมาณ 1 วัน หลังจากนั้นแกะเปลือกของเมล็ดข้างนอกออก ซึ่งเปลือกของเมล็ดข้างนอกจะค่อนข้างแข็ง ต้องใช้ความระมัดระวังในการแกะเปลือก หลังจากได้เมล็ดข้างในออกมา ก็มาจัดเตรียมดินเพื่อเพาะเมล็ด หลังจากนั้นนำเมล็ดลงในดินโดยไม่ต้องกลบดินลึกมาก หลังจากนั้นรดน้ำทุกวัน วันละ 2 ครั้งเช้า-เย็น รอจนต้นกล้างอกออกมาจนต้นกล้าแข็งแรง แล้วนำไปปลูกลงดินอีกครั้ง
วิธีรับประทาน
นำผลสุกจิ้มเกลือ หรือจะเคล้ากับเกลือแล้วผึ่งแดดเก็บไว้ทานก็ได้ ถือเป็นผลไม้ที่เป็นทั้งอาหาร และยา ใช้รักษาโรคเบาหวาน ช่วยบำรุงสมอง และบำรุงไต ได้ดี นอกจากนี้ ยังมีแคลเซี่ยมสูง จึงเป็นผลไม้ ที่ช่วยบำรุงกระดูก สำหรับผู้สูงอายุ
ประโยชน์และสรรพคุณ
ผลสุกใช้รับประทานสดเป็นผลไม้ได้ แต่จะมีรสหวานเอียน ไม่อร่อยนัก หากใส่เกลือป่นหรือจิ้มเกลือก็จะทำให้มีรสชาติดีขึ้น หรือจะคลุกเคล้ากับเกลือแล้วนำไปผึ่งแดดเก็บไว้รับประทาน หรือจะรับประทานแบบสด ๆ หรือนำไปดองน้ำเกลือก็ได้เช่นกัน ผลไข่เน่ายังสามารถนำไปทำเป็นขนมที่เรียกว่า “ขนมไข่เน่า” ได้ด้วย โดยวิธีการทำก็คล้ายกับการทำขนมกล้วย แต่เปลี่ยนจากกล้วยเป็นไข่เน่า ด้วยการหยอดใส่ใบตองทรงกรวยแหลม แล้วเอามะพร้าวขูดโรยหน้าก่อนจะนำไปนึ่ง ต้นไข่เน่าเป็นไม้ยืนต้นที่มีอายุยืนยาวนับร้อยปี เป็นไม้ที่น่าปลูกสะสม เพราะในปัจจุบันเริ่มหายากลงทุกที โดยจะนิยมปลูกไว้เพื่อเป็นร่มเงาเนื่องจากไม่ผลัดใบ เนื้อไม้ของต้นไข่เน่ามีความแข็งแรง สามารถนำมาใช้ทำเป็นเครื่องมือ เครื่องใช้ เครื่องเรือน หรือเฟอร์นิเจอร์ต่าง ๆ ได้ เปลือกต้นไข่เน่า จะมีสารจำพวกสเตีอรอยด์ (Steroid) ที่มีชื่อว่า sitosterol และ ecdysterone และ anguside (p-hydroxybenzoic ester of aucubin นอกจากประโยชน์ข้างต้นแล้ว ต้นไข่เน่ายังมีสรรพคุณทางยาสมุนไพรอีกมากมาย เช่น
- ผล ใช้รับประทาน ช่วยบำรุงสมองได้ ผลอุดมไปด้วยแคลเซียม จึงช่วยบำรุงกระดูก แก้กระดูกผุสำหรับผู้สูงอายุได้ดี ช่วยแก้โรคเกล็ดกระดี่ขึ้นนัยน์ตา ช่วยแก้ตานขโมย ช่วยในระบบขับถ่าย ช่วยบำรุงไต
- ราก ช่วยทำให้เจริญอาหาร ช่วยแก้อาการท้องเสีย แก้บิด แก้อาการท้องร่วง
- เปลือกต้น ช่วยทำให้เจริญอาหาร เปลือกต้นมีรสฝาด ช่วยแก้อาการท้องเสีย แก้ไข้ ช่วยรักษาพิษตานซาง ช่วยรักษาโรคเบาหวาน ช่วยแก้เด็กถ่ายเป็นฟอง ช่วยรักษาโรคกระเพาะหรือโรคลำไส้อักเสบของทารก
- เปลือกผล ช่วยแก้โรคเกล็ดกระดี่ขึ้นนัยน์ตา ช่วยรักษาโรคกระเพาะหรือโรคลำไส้อักเสบของเด็กทารก
- เนื้อไม้ ช่วยแก้เลือดตกค้าง
- ราก ช่วยทำให้เจริญอาหาร ช่วยแก้ตานขโมย แก้อาการท้องเสีย แก้โรคบิด แก้อาการท้องเสียและท้องร่วง
