ลำดวน เป็นไม้ดอกชนิดหนึ่งที่จัดเป็นไม้ยืนต้นประเภทพุ่มขนาดกลาง โดยมีความสูง 5-20 เมตร เป็นไม้ไม่ผลัดใบ เรือนยอดเป็นรูปทรงกรวย หนาทึบ ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีการกระจายพันธุ์ที่พบได้ในประเทศคาบสมุทรอินโดจีน คาบสมุทรมลายู และมีชื่อเรียกในภาษาท้องถิ่นไทยของภาคเหนือว่า “หอมนวล” และภาคอีสานจะเรียกว่า “ลำดวน” และลำดวนก็ถือเป็นพันธุ์ไม้มงคลพระราชทานประจำจังหวัดศรีสะเกษ นอกจากนี้ลำดวนก็ยังเป็นดอกไม้ที่ถือเป็นสัญลักษณ์ประจำมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง (จังหวัดเชียงราย) มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ (จังหวัดศรีสะเกษ) และโรงเรียนบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) 2 (กรุงเทพมหานคร) อีกด้วย
ความเชื่อของคนไทยเกี่ยวกับต้นลำดวน
สำหรับประเทศไทยนั้นลำดวนถือเป็นพันธุ์ไม้ที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศและสามารถพบได้ทั่วทุกภาคของประเทศด้วย โดยในธรรมชาตินั้นสามารถพบได้ในป่าดิบแล้งและป่าเบญจพรรณ โดยเฉพาะทางภาคอืสานที่พบมากที่สุดก็คือจังหวัดศรีสะเกษ เพราะมีเรื่องเล่าว่า สมเด็จย่าได้เสด็จไปเยี่ยมชาวจังหวัดศรีสะเกษ ทรงทอดพระเนตรเห็นดงต้นลําดวนที่ออกดอกงดงามและมีกลิ่นหอม และทรงพอพระทัย หลังจากนั้นดอกลำดวนจึงกลายเป็นดอกไม้ที่เป็นสัญลักษณ์ของผู้สูงอายุ ทำนองเดียวกับดอกมะลิที่เป็นสัญลักษณ์ของแม่นั่นเอง
และถือเป็นไม้มงคลที่พระราชทานให้เป็นสัญลักษณ์ประจำจังหวัดศรีสะเกษอีกด้วย นอกจากนี้คนไทยส่วนใหญ่ก็นิยมนำมาปลูกไว้ในบริเวณบ้านเรือนเพื่อประดับบ้านให้ดูสวยงาม เพราะดอกลำดวนนั้นมีรูปทรงที่สวยงามและมีกลิ่นหอม และในด้านของความเชื่อนั้น คนไทยเชื่อว่าถ้าหากบ้านใดปลูกต้นลำดวนหรือเป็นเจ้าของต้นลำดวน จะช่วยดึงดูดความรัก ช่วยเสริมดวงทางเสน่ห์เมตตา ทำให้มีแต่คนคิดถึงในแง่ดี ทำให้เป็นคนที่น่าจดจำ ใคร ๆ ก็มิอาจลืม และยังเชื่ออีกด้วยว่ากลิ่นหอมของลําดวนนั้นจะสามารถช่วยทำให้ผ่อนคลายอารมณ์ทางจิตให้สงบและมีความใจเย็นมากขึ้น
ควรปลูกบริเวณใดของบ้าน
การปลูกต้นลำดวนไว้ในบริเวณบ้านเพื่อเสริมความเป็นสิริมงคลนั้นให้ปลูกไว้ทางทิศตะวันออกของตัวบ้าน จะช่วยให้มีแต่สิ่งดี ๆ เข้ามาในบ้าน และจะช่วยดึงดูดเสน่ห์และความรักให้คนคิดถึงเจ้าของบ้านในแง่ดี โดยผู้ปลูกนั้นควรจะเป็นผู้หญิงและควรปลูกในวันพุธ เพราะลำดวนนั้นเป็นไม้ของผู้หญิง
ส่วนประกอบของต้นลำดวน
ลักษณะของลำต้น
ลำดวนเป็นไม้ยืนต้นประเภทพุ่มขนาดกลาง โดยมีความสูง 5-20 เมตร จัดเป็นไม้ไม่ผลัดใบ มีเรือนยอดเป็นรูปทรงกรวย หนาทึบ ส่วนลำต้นนั้นจะเปลาตรง มีเปลือกสีน้ำตาลแตกออกขรุขระเป็นสะเก็ด
ใบ
ใบของลำดวนจัดเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับ ส่วนแผ่นใบนั้นจะเป็นรูปขอบขนานหรือรูปใบหอกมีสีเขียวเป็นมัน ส่วนด้านล่างจะมีสีเขียวนวล โดยมีความกว้างประมาณ 2.5-4 เซนติเมตร และมีความยาวประมาณ 5-11.5 เซนติเมตร ยอดอ่อนและใบอ่อนจะมีสีแดง ปลายใบนั้นเรียวแหลม ขอบใบเรียบ และโคนใบสอบหรือมน
ดอก
ดอกลำดวนมีสีเหลืองนวลกลิ่นหอม โดยจะออกดอกตามซอกใบตรงส่วนของปลายกิ่ง มีกลีบดอกที่หนาและแข็ง ซึ่งจะมีกลีบดอกชั้นนอกอยู่ด้วยกัน 3 กลีบแผ่ออก และชั้นในจะมี 3 กลีบเช่นเดียวกัน โดยจะหุบเข้าหากัน และเมื่อดอกบานแล้วจะมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2 เซนติเมตร
ผล
ผลของลำดวนมีลักษณะเป็นผลกลุ่มทรงกลม ผลย่อยจะมี 15-20 ผล มีผิวเรียบ โดยมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.6 เซนติเมตร ผลเป็นสีเขียวและเมื่อสุกแล้วจะกลายเป็นสีดำ ซึ่งผลของลำดวนนั้นจะมีรสหวานอมเปรี้ยวที่สามารถรับประทานได้
สายพันธุ์อื่น ๆ
ลำดวนแดง (ชื่อวิทยาศาสตร์ Melodorum fruticosum) เป็นพืชพรรณไม้พื้นเมืองที่หายากอีกชนิดหนึ่ง เป็นไม้พุ่มกึ่งยืนต้นขนาดเล็ก สามารถสูงเต็มที่ได้ราว 3 เมตร จัดอยู่ในวงศ์ Annonaceae ในส่วนของลำต้นนั้นจะมีลักษณะตรง แตกกิ่งก้านออกเป็นทรงพุ่ม และมีเปลือกต้นสีเทาอมน้ำตาล ซึ่งจัดอยู่ในประเภทไม้ดอกหอมและออกดอกทั้งปีด้วย โดยจะสามารถพบได้ในศูนย์วิจัยพืชสวนศรีสะเกษ นอกจากนี้ลำดวนแดงก็ยังมีสรรพคุณทางสมุนไพรอีกด้วย นั่นก็คือเกสรที่ใช้เป็นยาบำรุงหัวใจ บำรุงกำลัง และบำรุงโลหิต
วิธีการปลูก
- ขั้นตอนแรกให้เพาะเมล็ดหรือตอนกิ่งก่อน
- เมื่อต้นที่ผ่านการเพาะเมล็ดหรือตอนกิ่งออกรากแล้วก็นำไปปลูกในดินหรือกระถาง
- ขุดหลุมให้ห่างจากต้นไม้อื่นอย่างน้อย 5 เมตร หรือขุดหลุมขนาด 50×50×50
- ใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักและดินร่วนซุย อัตรา 1:2 ผสมดินปลูก
- นำต้นลำดวนลงไปปลูกในหลุมที่ขุดไว้ จากนั้นก็ทำการกลบดินให้เรียบร้อย
- เมื่อปลูกเสร็จแล้วก็รดน้ำในปริมาณที่พอดี
หมายเหตุ : ถ้าต้องการปลูกลำดวนให้ออกดอกในกระถางควรจะปลูกจากกิ่งตอน
วิธีการดูแล
แสงแดด
ลำดวนจัดเป็นไม้กลางแจ้ง และเป็นไม้ดอกที่ชอบแสงแดด ดังนั้นควรปลูกต้นลำดวนไว้ในบริเวณกลางแจ้ง เพื่อให้แสงแดดนั้นส่องมาถึงต้นลำดวน เพราะแสงแดดก็เป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่จะทำให้ต้นลำดวนนั้นเจริญเติบโตได้ดี และถ้าให้ต้นลำดวนได้โดนแดดเต็มวันก็ยิ่งดี
น้ำ
ถึงแม้ว่าต้นลำดวนจะชอบแสงแดด แต่ลำดวนนั้นก็เป็นพรรณไม้ที่ชอบความชื้นด้วยเช่นกัน ดังนั้นควรหมั่นรดน้ำให้ต้นลำดวนอย่างสม่ำเสมอ แต่ให้รดน้ำในปริมาณที่พอดี และถึงแม้ลำดวนจะจัดเป็นไม้กลางแจ้งก็ตาม แต่ก็ควรจะได้รับน้ำอย่างเพียงพอ โดยให้รดน้ำ 5-7 วัน/ครั้ง
ดิน
โดยปกติแล้วต้นลำดวนจะสามารถขึ้นได้ในดินทุกประเภท แต่ถ้าจะให้ดีควรจะใช้ดินร่วนซุยในการปลูก เพราะลำดวนเป็นต้นไม้ที่เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนซุย ซึ่งถ้าปลูกในดินประเภทนี้ก็จะช่วยให้ต้นลำดวนนั้นเจริญเติบโตได้เร็วขึ้นกว่าดินประเภทอื่น
ปุ๋ย
สำหรับการใส่ปุ๋ยต้นลำดวนแนะนำให้ใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักในการให้อาหาร โดยให้ใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักในอัตรา 1-2 กิโลกรัม/ต้น และควรจะใส่ปุ๋ยปีละ 3-5 ครั้ง
ประโยชน์หรือสรรพคุณอื่น ๆ
- สามารถปลูกต้นลำดวนเป็นไม้ประดับ เป็นร่มเงาได้ ซึ่งดอกลำดวนนั้นจะดูสวยงามและมีกลิ่นหอมด้ว
- เนื้อไม้ของต้นลำดวนมีความแข็ง สามารถนำมาทำเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ในบ้านเรือนได้
- สามารถนำดอกลำดวนมาสกัดเป็นน้ำมันหอมระเหยเพื่อนำไปใช้ในอุตสาหกรรมเครื่องสำอาง และอุตสาหกรรมยาและเวชภัณฑ์ได้
- ผลของลำดวนมีรสหวาน สามารถรับประทานได้
- ดอกลำดวนสามารถแก้ไข้ แก้ลมวิงเวียน บำรุงหัวใจ และบำรุงโลหิต
- เกสรในดอกลำดวนมีสรรพคุณบำรุงกำลัง และบำรุงหัวใจ ซึ่งสามารถนำมาประกอบกับสมุนไพรจีนได้
- ดอกลำดวนแห้งถูกจัดอยู่ในจำพวกเกสรทั้ง 9 ซึ่งสามารถใช้เป็นยาบำรุงกำลัง บำรุงหัวใจ บำรุงโลหิต และแก้ลมได้
หมายเหตุ : ในการใช้สำรวจมาเป็นสมุนไพรนั้นถึงแม้ว่าจะยังไม่มีข้อมูลที่ระบุว่าลำดวนนั้นมีพิษ แต่ก็ควรจะระมัดระวังในการใช้ โดยการนำไปใช้นั้นจะต้องใช้ในปริมาณที่ในตำรายาต่าง ๆ ได้ระบุไว้ และควรใช้ในปริมาณที่พอดี ไม่ควรใช้ในปริมาณที่มากเกินไป เพราะอาจจะส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ นอกจากนี้ก่อนที่จะนำลำดวนไปใช้เป็นยาสมุนไพรก็ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเสมอ
ราคาต่อต้นโดยประมาณ
- ต้นกล้าลำดวนที่มีความสูง 100-120 เซนติเมตร มีราคาอยู่ที่ 30-50 บาท
- ต้นลำดวนที่มีขนาด 3-4 นิ้ว สูง 2.5-3 เมตร มีราคาอยู่ที่ 1,500-2,500 บาท
- ต้นลำดวนที่มีขนาด 6 นิ้ว สูง 5 เมตร มีราคาอยู่ที่ 9,500 บาท
