สาธรเป็นต้นไม้ที่พบขึ้นในป่าเบญจพรรณใกล้แหล่งน้ำทั่ว ๆ ไป เป็นไม้ยืนต้นในวงศ์ถั่ว พบในประเทศลาว พม่า และไทยในพื้นที่ที่สูงจากระดับน้ำทะเลไม่เกิน 600 เมตร เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม่ใหญ่มาก สูง 18-20 เมตร มีใบที่ใหญ่และดก นิยมปลูกตามบ้านพักอาศัยไว้ให้ร่มเงา บังแดด ดอกออกเป็นช่อกระจายแยกแขนงสีขาว สวยงาม เป็นหนึ่งในไม้มงคลที่มีเนื้อไม้และแก่นลักษณะสวยงามจึงนิยมนำมาใช้ในการก่อสร้าง ใช้ทำเฟอร์นิเจอร์เครื่องเรือนและด้ามจับเครื่องมือเครื่องใช้ต่างๆ เช่น เสาเรือน ขื่อ รอด เพลา เกวียน เครื่องนอน ครก สาก เป็นต้น
ข้อมูลทั่วไป
วงศ์ : LEGUMINOSAE
ชื่อเรียกอื่นๆ : กระเจาะ ขะเจาะ ขะแมบ คำแมบ (ภาคเหนือ), กระพีเขาควาย (ประจวบคีรีขันธ์), กะเชาะ (ภาคกลาง)
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นสาธร
คนไทยโบราณเชื่อว่าบ้านใดปลูกต้นสาธรไว้ที่หน้าบ้านจะช่วยให้มีเกียรติมีศักดิ์ศรี และยังมีความเชื่ออีกว่าใบของต้นสาธรเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใช้ในพิธีทางโหราศาสตร์ ใช้ทำน้ำพุทธมนต์สะเดาะเคราะห์ได้ผลดีดังนั้นจึงถือว่าต้นสาธีเป็นไม้มงคลนาม ที่ควรค่าแก่การปลูกเพื่อเป็นสิริมงคลแก่บ้านและผู้อาศัย ควรปลูกต้นสาธรไว้ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ หรือบริเวณหน้าบ้าน
ส่วนประกอบของต้นสาธร
ลักษณะของลำต้น
มีเรือนยอดกลมหรือทรงกระบอก เปลือกต้นสีเทาเรียบหรือแตกเป็นสะเก็ดเล็ก ๆ ตื้น ๆ เนื้อไม้สีขาวอมน้ำตาล แก่นสีน้ำตาลอมดำ เรือนยอดเป็นพุ่มทึบ
ใบ
มีใบอ่อนและยอดอ่อนมีขนยาวอ่อนนิ่มคล้ายเส้นไหมปกคลุมอยู่ ใบเป็นใบประกอบรูปขนนกเรียงสลับ ใบย่อยติดเป็นคู่ตรงกันข้าม 3-5 คู่ ปลายสุดเป็นใบเดี่ยวแผ่นใบย่อย รูปรี กว้าง 3-5.5 เซนติเมตร ยาว 5-12 เซนติเมตร ปลายแหลม โคนมน ด้านล่างใบสีอ่อนกว่าด้านบน ใบแก่เกลี้ยง
ดอก
จะออกเป็นช่อกระจายแตกแขนงสีขาว ยาวประมาณ 20 เซนติเมตร ออกพร้อมใบอ่อน รูปดอกถั่ว กลีบดอก 5 กลีบ กลีบเลี้ยง 4 กลีบติดกันเป็นหลอดสั้น ออกรวมกันเป็นช่อตามง่ามใบและปลายกิ่ง ออกดอกช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม
ผล
มีลักษณะเป็นฝักแบน รูปขอบขนานคล้ายฝักมีด มีเปลือกแข็ง กว้างประมาณ 2 เซนติเมตร ยาว 4-10 เซนติเมตร ฝักแก่แตกเป็น 2 ซีก ฝักหนึ่ง ๆ มี 1-3 เมล็ด เมล็ดสีน้ำตาล รูปร่างแบนคล้ายโล่ เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.3 เซนติเมตร
สายพันธุ์ของต้นสาธร
สาธร เป็นพืชในวงศ์ Leguminosa ซึ่ง มีอีกหลายสายพันธุ์ที่มีลักษณะหน้าตาคล้ายคลึงกับต้นสาธรจนคนทั่วไปดูแทบไม่ออก แต่ก็จะเรียกสาธรรวมกันหมด สายพันธุ์ที่นิยมปลูกแพร่หลายจะมี พันธุ์ดอกสีขาวนวล พันธุ์ดอกสีม่วงอ่อน และ พันธุ์ดอกสีเหลืองทอง เป็นต้น
วิธีการปลูกและสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมในการปลูก ต้นสาธร
สาธร เป็นพันธุ์ไม้ที่ขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเมล็ด และเพื่อให้เมล็ดสามารถงอกได้ดี ก่อนเพาะจึงควรแช่เมล็ดเอาไว้ในน้ำก่อนประมาณ 1 คืน หลังจากเพาะเมล็ดไปได้ประมาณ 10-15 วัน ก็จะเริ่มงอกออกมาให้เห็น และควรย้ายไปปลูกในถุงชำหรือกระถางเล็กๆ เพื่อบำรุงดูแลให้รากและลำต้นมีความแข็งแรง โดยเฉลี่ยราวๆ 3-4 เดือน ก่อนที่จะ นำไปปลูกยังบริเวณที่ต้องการต่อไป โดยขุดหลุมปลูกประมาณ 30 x 30 ซม. ปลูกให้ห่างจากบริเวณโดยรอบไม่น้อยกว่า 3-4 เมตร
หลักและวิธีการดูแลต้นสาธรโดยทั่วไป
แสง
ต้องการแสงแดดจัดตลอดทั้งวัน
น้ำ
ต้องการน้ำและความชื้นสูง ควรให้น้ำ 2-3 วัน / ครั้ง
ดิน
เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนซุย มีสารอาหารเพียงพอ ระบายน้ำและอากาศได้ดี
ปุ๋ย
สามารถดูแลและบำรุงด้วยปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมัก อัตรา 1 – 2 กิโลกรัม/ต้น ใส่ปีละ 4 – 6 ครั้ง
ประโยชน์หรือสรรพคุณอื่นๆ ที่ได้จากต้นสาธร
สาธร เป็นไม้ที่นิยมปลูกในที่พักอาศัย เพราะเป็นไม้มงคลความหมายดีที่มีใบที่หนาคลื้มช่วยสร้างความร่มรื่นและบังแดดได้เป็นอย่างดี อีกทั้งยังเป็นไม้ดอกไม้ประดับ ที่มีดอกสวยงาม รูปทรงเป็นช่อ สำหรับประโยชน์ในทางอุตสาหกรรม เช่น การใช้เนื้อไม้มาแปรรูปทำเป็น เครื่องจักสานและเครื่องใช้สอยต่างๆ เช่น เสาเรือน ขื่อ รอด เพลา เกวียน เครื่องนอน ครก สาก เป็นต้น และ ใบของต้นสาธรยังสามารถใช้ในการหมักซีอิ๊วพื้นบ้านอีกด้วย โดยการนำใบสาธรอ่อนมาตำให้ละเอียด จากนั้นนำไปแช่ด้วยน้ำสะอาดในภาชนะที่มีฝาปิดสนิท 2 คืน จากนั้นคั้นเอาแต่น้ำ และนำน้ำหมักที่ได้มาต้มจนแห้ง จะได้น้ำปรุงรสที่เรียกว่า “น้ำผักสะทอน” ใช้ระยะเวลาประมาณ 8 ชั่วโมง รสชาติออกหวานธรรมชาติและเค็มเล็กน้อย นิยมนำมาใช้ปรุงอาหารใช้แทนน้ำปลา ซีอิ๊ว ได้เป็นอย่างดี
ราคาจำหน่ายของต้นสาธรต่อต้นโดยประมาณ
สาธรเป็นไม้ดอกไม้ประดับที่มีราคาจำหน่ายเฉลี่ยอยู่ที่ต้นละ 100-150 บาท ที่ขนาดความสูง30-45เซนติเมตร และสำหรับไม้ขุดที่มีลำต้นขนาด 3-6 นิ้ว ความสูง 1.5-2 เมตร ราคาจะอยู่ที่ประมาณต้นละ 1000-2000 บาท
