ต้นเกด ภาษาอังกฤษ Milkey Tree
ต้นเกด ชื่อวิทยาศาสตร์ Manilkara hexandra
อีกหนึ่งชื่อเรียกของต้นเกดก็คือต้นราชายตนะ เป็นพันธุ์ไม้ที่ได้รับพระราชทานให้เป็นไม้มงคลประจำจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และยังปรากฏในวรรณคดีกับตำนานโบราณอีกหลายเรื่อง ว่ากันว่าหากใครเคยได้ลิ้นรสผลเกดไปแล้วจะจำได้ไม่มีวันลืม เพราะความหอมหวานนั้นค่อนข้างพิเศษและหาที่ไหนไม่ได้อีก
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นเกด
ต้นเกดเป็นไม้มงคลที่มีเรื่องราวเชื่อมโยงกับบุคคลสำคัญมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล หลังพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้เรียบร้อยแล้วได้ประทับอยู่ใต้ต้นเกด 7 วัน เรียกกันว่าเป็นช่วงเวลาแห่งการเสวยสุขที่ได้จากการหลุดพ้นกิเลสทั้งปวง เมื่อเป็นต้นไม้ที่อยู่ในเหตุการณ์สำคัญขนาดนี้ จึงมีความเชื่อกันว่าต้นเกดเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งช่วยเสริมสิริมงคลรอบด้านให้กับผู้ที่เพาะปลูกและบำรุงดูแลอย่างดี หากปลูกไว้ในรั้วบ้านก็จะทำให้เกิดความสงบสุขร่มเย็น คนในบ้านมีสติรู้คิดแล้วเลือกทำให้สิ่งที่ถูกที่ควร ทำกิจการใดก็ราบรื่นและรุ่งเรือง เป็นเหมือนไม้มหามงคลเช่นเดียวกับพันธุ์ไม้อื่นๆ ในพุทธประวัตินั่นเอง
ตำแหน่งที่เหมาะสมแก่การปลูกภายในบริเวณบ้าน
ความจริงแล้วต้นเกดไม่ค่อยเหมาะสำหรับการปลูกไว้ในเขตรั้วบ้านมากนัก เนื่องจากมีขนาดใหญ่มากและค่อนข้างหนาทึบ คนโบราณจึงนิยมปลูกไว้ตามเรือกสวนไร่นามากกว่า ไม่อย่างนั้นก็ต้องเป็นบ้านสวนที่มีพื้นที่กว้างขวางมากพอเท่านั้น ตำแหน่งที่ปลูกต้องห่างจากตัวบ้านมากกว่า 6 เมตร ต้องได้รับแดดจัดตลอดทั้งวันและต้องไม่มีพืชชนิดอื่นอยู่ในรัศมีทรงพุ่มของต้นเกดด้วย
ลักษณะของต้นเกด
- ลักษณะของลำต้น เป็นไม้ใหญ่ที่มีเรือนยอดและพุ่มใบหนาทึบ เนื้อไม้ค่อนข้างแข็ง กิ่งก้านคดงอ เปลือกไม้เป็นสีน้ำตาลอมเทา มีรอยแตกเป็นร่องลึกตามยาวบ้าง แตกเป็นตารางสี่เหลี่ยมบ้าง มีน้ำยางสีขาวไหลตามรอยแตกในช่วงแรก ด้านในเปลือกไม้เป็นสีน้ำตาลอมชมพู
- ใบ เป็นใบเดี่ยวรูปไข่ที่มีปลายใบผายกว้าง สุดปลายใบมีรอยหยัก ผิวสัมผัสเรียบลื่น เนื้อใบหนา หน้าใบเป็นมันเงาสีเขียวเข้ม ส่วนหลังใบเป็นสีนวล
- ดอกเกด เป็นดอกขนาดเล็กสีเหลืองนวล ก้านดอกสั้น มักกระจุกอยู่ตามซอกใบ เมื่อบานแล้วจะส่งกลิ่นหอมเล็กน้อย
- ผล ขนาดผลอยู่ที่ประมาณ 1-1.5 เซนติเมตร เป็นผลทรงกลมรีที่ค่อนข้างสมมาตร ผิวนอกเรียบเกลี้ยงและมีสีเขียวสด เมื่อสุกจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแสด
สายพันธุ์ยอดนิยม
เนื่องจากต้นเกดเป็นพันธุ์ไม้ที่หาได้ยากมาก และคนรุ่นหลังก็แทบจะไม่เคยเห็นกันแล้ว จึงทำให้เป็นพันธุ์ไม้ที่มีข้อมูลค่อนข้างน้อยตามไปด้วย ไม่มีการระบุเกี่ยวกับสายพันธุ์ที่ชัดเจนนัก แต่พบว่ามีการเจริญเติบโตในหลากหลายพื้นที่ซึ่งมีลักษณะภูมิประเทศและภูมิอากาศที่แตกต่างกัน เช่น จีน เวียดนาม ศรีลังกา อินเดีย เป็นต้น จึงเป็นไปได้ว่าแต่ละพื้นที่จะมีรายละเอียดของสายพันธุ์ต้นเกดที่แตกต่างกันไป ส่วนในประเทศไทยจะพบต้นเกดเพียงแบบเดียวและคาดว่าจะเป็นพันธุ์เดียวกันทั้งหมดด้วย
วิธีการปลูกต้นเกดให้เจริญงอกงาม
การขยายพันธุ์ต้นเกดที่ให้ผลดีจะเป็นการเพาะเมล็ด โดยนำผลที่แก่จัดจนเกือบจะเน่าหรือแห้งมาแกะเอาเนื้อหุ้มออก แช่เมล็ดในน้ำไว้ข้ามคืนก่อนเอาลงปลูกในถุงเพาะชำ ควรรองก้นถุงด้วยขุยมะพร้าวเพื่อช่วยให้ระบายน้ำได้ดีขึ้น วางไว้ในตำแหน่งที่ได้รับแดดเพียงครึ่งวันและหมั่นรดน้ำจนกว่าต้นกล้าจะงอก เมื่อต้นกล้าเริ่มมีลำต้นแข็งแรงให้นำไปวางในตำแหน่งที่ได้รับแดดจัด กระทั่งสูงได้ประมาณ 30-50 เซนติเมตรค่อยนำลงดินในบริเวณที่ต้องการต่อไป การเตรียมหลุมปลูกให้คลุกปุ๋ยคอกกับดินรองก้นหลุมเพื่อเร่งการเติบโต นำต้นกล้าลงและกลบดินรอบโคนต้นให้เป็นเนินต่ำป้องกันน้ำขัง
วิธีการดูแลรักษา
- แสง ต้องการแสงค่อนข้างมาก ควรปลูกไว้กลางแจ้งที่ได้รับแดดครึ่งวันเป็นอย่างน้อย
- น้ำ ต้องการน้ำปานกลาง สามารถรดน้ำสัปดาห์ละ 3-4 ครั้งได้แต่ต้องไม่ท่วมขัง
- ดิน โตได้ดีในดินร่วนปนทรายที่ระบายน้ำได้ดี
- ปุ๋ย ปกติแล้วต้นเกดไม่จำเป็นต้องบำรุงอะไรเลย สามารถปล่อยให้โตตามธรรมชาติได้ หรือจะเสริมปุ๋ยสูตรบำรุงดินทั่วไปประมาณปีละ 1-2 ครั้งก็ได้
คุณประโยชน์ที่ได้จากต้นเกด
- ลำต้น ส่วนเปลือกไม้ใช้บรรเทาอาการเลือดออกตามไรฟัน ลดอาการเหงือกอักเสบ แก้ไข้ บำรุงกำลัง และฝนกับน้ำเพื่อสมานแผลได้ เนื้อไม้แข็งมากจึงนิยมใช้ทำเรือหรือทำโครงสร้างที่ต้องรับน้ำหนัก
- ผล ทานสดจะได้รสหวานหอมทำให้ชุ่มคอ มีคุณสมบัติช่วยสมานแผลและบำรุงกำลังได้ ส่วนเมล็ดด้านในนำมาใช้เพื่อลดการระคายเคือง รักษาแผลเปื่อย แผลพุพอง และช่วยให้ผิวด้านกลับมาอ่อนนุ่มได้
ไม้หายากที่กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้ง
แม้ว่าต้นเกดจะเป็นพันธุ์ไม้ที่ค่อนข้างแข็งแรงทนทาน ดูแลรักษาง่าย แต่ด้วยคุณประโยชน์ที่ไม่ได้มีมากมายนัก โดดเด่นเพียงแค่รสชาติอันเป็นเอกลักษณ์ของผลเกดเท่านั้น ส่วนสรรพคุณของเปลือกไม้และลำต้นก็ยังมีพันธุ์ไม้หรือสมุนไพรชนิดอื่นที่ใช้งานทดแทนได้ดีกว่า ทำให้ช่วงหนึ่งต้นเกดถูกมองข้ามและค่อยๆ ลดจำนวนลงจนเกือบสูญพันธุ์ มาถึงวันนี้ต้นเกดกลับได้รับความสนใจอีกครั้งในบทบาทของไม้มงคล ซึ่งเหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการเสริมสิริมงคลให้กับคนในครอบครัว เสริมพลังงานอันดีให้กับกิจการร้านค้าที่ทำอยู่ หรือปลูกถวายวัดเพื่อสร้างกุศล จึงเริ่มมีการเพาะต้นกล้าจำหน่ายกันมากขึ้นแล้ว
