ต้นขี้เหล็ก (Siamese senna) จัดได้ว่าเป็นผักสวนครัวและสมุนไพรที่อยู่คู่กับคนไทยมายาวนาน เราจะเห็นได้จากอาหารตามท้องตลาด เช่น แกงขี้เหล็ก, แกงขี้เหล็กหอยขม แต่ในปัจจุบันการปลูกต้นขี้เหล็กมักจะอยู่ตามชนบท ดังนั้นวันนี้ kaset.today มีข้อมูลดีๆเกี่ยวกับ การปลูกต้นขี้เหล็ก การบำรุงต้น และประโยชน์ที่คนปลูกจะได้รับ
ข้อมูลทั่วไปของต้นขี้เหล็ก
ชื่อทั่วไป : ต้นขี้เหล็ก
ชื่ออังกฤษ : Siamese senna, Siamese cassia, Cassod tree,
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Senna siamea (Lam.) H.S.Irwin & Barneby
ชื่ออื่นๆหรือสายพันธุ์ : ขี้เหล็กแก่น (ราชบุรี), ขี้เหล็กบ้าน (ลำปาง,สุราษฎร์ธานี), ผักจี้ลี้ แมะขี้แหละพะโด (แม่ฮ่องสอน), ยะหา (ปัตตานี), ขี้เหล็กใหญ่ (ภาคกลาง), ขี้เหล็กหลวง (ภาคเหนือ), ขี้เหล็กจิหรี่ (ภาคใต้)
ชื่อวงศ์ : จัดอยู่ในวงศ์ถั่ว (FABACEAE หรือ LEGUMINOSAE) และอยู่ในวงศ์ย่อยราชพฤกษ์ (CAESALPINIOIDEAE หรือ AESALPINIACEAE)
ความเชื่อเกี่ยวกับต้นขี้เหล็ก
ต้นขี้เหล็กของชาวภาคเหนือมักจะมีความเชื่อว่าถ้าหากนำต้นขี้เหล็กในส่วนของใบไปทำแกงขี้เหล็กโดยการเอาใบอ่อนและดอกมาปรุงเป็นของกิน ในวันเพ็ญ เดือน 12 ทำแกงขี้เหล็กกันในทุกบ้าน คนโบราณของภาคเหนือถือว่า วันเพ็ญเดือน 12 ยอดขี้เหล็กจะสามารถใช้เป็นยารักษาโรคได้หลากหลายชนิดมาก
แต่มีข้อควรทำ คือ จะต้องเก็บให้ทันในตอนเช้ามืดและจะต้องแกงให้เสร็จสิ้นภายในวันนั้นทันที ไม่สามารถเก็บล่วงหน้าหรือเก็บย้อนหลังได้ เพราะว่าต้นขี้เหล็กที่ได้ไม่ตรงตามความเชื่อนั้นจะมีสรรพคุณที่ไม่ขลังอีกแล้ว
ส่วนประกอบของต้นขี้เหล็ก
ลำต้นต้นขี้เหล็ก
ลำต้นของต้นขี้เหล็กเป็นพืชที่ยืนต้น มีพุ่มที่ขนาดเล็กไปจนถึงปานกลาง มีลำต้นสูงประมาณ 5-15 เมตร มีลำต้นเดี่ยวลักษณะกลมๆ แข็งและเหนียว เปลือกต้นแตกแข็ง เป็นร่องลึกตามยาว มีสีน้ำตาล รากของต้นขี้เหล็กเป็นรากแก้วแข็งแรง แทงลึกในดิน ลักษณะกลม มีรากแขนงรากฝอยๆเล็กๆ มีสีน้ำตาล
ใบของต้นขี้เหล็ก
เป็นใบประกอบมีลักษณะคล้ายกับขนนก ประกอบด้วยใบหลักยาวประมาณ 15-25 เซนติเมตร แต่ละใบหลักประกอบด้วยใบย่อย เรียงเป็นคู่ๆ 7-16 คู่ มีก้านใบยาว ออกเรียงสลับ มีใบย่อยออกตรงข้ามกัน มีใบมีลักษณะรูปทรงรี โคนใบมน ปลายใบมน ขอบใบเรียบ มีสีเขียว มีกลิ่นเฉพาะตัว มีรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์คือรสขม
ดอกต้นขี้เหล็ก
ออกดอกเป็นช่อ ที่ปลายกิ่ง มีดอกย่อยมีขนาดเล็ก ช่อดอกยาวประมาณ 20-40 เซนติเมตร แต่ละช่อประกอบด้วยดอกจำนวนมาก มากกว่า 10 ดอก ดอกประกอบด้วยกลีบรองดอก 3-4 กลีบ กลีบดอกมีสีเหลืองเข้ม มีลักษณะรูปทรง มีเกสรสีน้ำตาล ก้านช่อดอกจะสั้น จะมีในช่วงต้นฤดูหนาว การเก็บดอกขี้เหล็ก จะเก็บได้ในช่วงเดือนมกราคมไปจนถึงมีนาคมของทุกปี ควรหมั่นเด็ดยอด ให้แตกทรงพุ่มต่ำ เพื่อให้แตกสาขาพุ่มเตี้ยและกว้าง เพื่อที่จะได้ดอกที่ออกตามยอด
เมล็ดต้นขี้เหล็ก
เป็นฝัก อยู่ในช่อ มีลักษณะแบนยาวขนาน ฝักอ่อนมีสีเขียว ฝักแก่มีสีน้ำตาล จะแห้งแตกได้ เมล็ดเล็กๆ เรียงอยู่ข้างใน ขนาดฝักกว้างประมาณ 1.5 เซนติเมตร มีความประมาณยาว 15-25 เซนติเมตร ภายในฝักมีเมล็ดเรียงตามความยาวของฝัก จำนวน 20-30 เมล็ด เริ่มติดฝักในช่วงเดือนสิงหาคมไปจนถึงตุลาคม
วิธีการปลูกต้นขี้เหล็ก
ต้นขี้เหล็กเป็นต้นไม้ที่มักจะมีการปลูกโดยทั่วไปตามสวนหลังบ้าน หรือพื้นที่ภายในบ้าน เนื่องด้วยเป็นผักสวนครัว และสมุนไพรพื้นบ้าน ที่ปลูกง่าย ดูแลรักษาง่าย วิธีการปลูกโดยเริ่มต้นเพาะเมล็ด โดยการฝังกลบในสวนผักหรือกระถาง โดยขุดหลุมกว้าง 50×50 เซนติเมตร ลึกประมาณ 50 เซนติเมตร โรยปุ๋ยคอกลงไปอาจจะผสมกับใบไม้ผุ กาบมะพร้าวสับหรือขุยมะหร้าว แกลบดิบหรือแกลบเผาคลุกให้เข้ากันกลบดินให้แน่น จากนั้นรดน้ำ 2 ครั้ง/วัน เมื่อเป็นต้นกล้าใช้เวลาประมาณ 3 เดือน จะย้ายลงดินที่เตรียมไว้ โดยปลูกระยะต้นห่างกัน ประมาณ 4×6 เมตร เพื่อให้ต้นเจริญเติบโตได้ดี
วิธีการดูแลต้นขี้เหล็ก
- แสง: เป็นต้นไม้ที่ชื่นชอบแสงแดดมาก จึงต้องปลูกที่โดนแสงตลอดทั้งวัน
- น้ำ: เป็นต้นที่ชอบน้ำปานกลาง ทนแล้งได้ดี จึงมีคำแนะนำให้รดวันละ 1-2 ครั้ง
- ดิน: ต้นขี้เหล็กเป็นต้นที่เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนระบายน้ำดี
- ปุ๋ย: ควรใส่ปุ๋ยคอกลงไปในหลุมหรือพื้นที่จะปลูก เพื่อบำรุงดินก่อนลงเมล็ดหรือต้นกล้า
ปลูกต้นขี้เหล็กบริเวณใดของบ้านจะดี
ในการปลูกต้นขี้เหล็กจะต้องปลูกในสวนผักหรือริมรั้วบ้าน เนื่องด้วยต้นขี้เหล็กเมื่อเจริญเติบโตเต็มวัยจะมีรากเป็นรากแก้ว อาจจะเกิดการแทรกดินลงไปลึก หรือถ้าหากปลูกใกล้บ้านจะอาจจะทำให้บ้านถูกรากแก้วชอนไชจนเกิดความเสียหายได้อย่างมาก ทั้งนี้ต้นขี้เหล็กเป็นต้นที่ชอบแสงแดดมาก จึงต้องปลูกในพื้นที่ที่หันไปทางไหนก็เจอแสงแดดได้ตลอดทั้งวัน และควรเป็นที่มีน้ำระบายได้ดี ไม่ควรเป็นที่เกิดน้ำขังได้ง่าย อาจจะเป็นปัญหาต่อต้นขี้เหล็ก เพราะรากเน่าและต้นตายได้
ประโยชน์หรือสรรพคุณอื่นๆ
- นิยมปลูกประดับเพื่อให้ร่มเงา
- ยอดอ่อนและช่อดอกเก็บกินได้ตลอดปี
- ดอกตูมและใบอ่อนมีรสขม มีสรรพคุณเป็นยาระบายอ่อน ๆ
- รากขี้เหล็กช่วยตรึงไนโตรเจนทำให้ดินมีความอุดมสมบูรณ์ขึ้น
- ใบขี้เหล็กมีแคลเซียมและฟอสฟอรัสสูง ช่วยเสริมสร้างกระดูกและฟันให้แข็งแรง ดอกขี้เหล็กมีวิตามินที่ช่วยบำรุงและรักษาสายตา ช่วยเสริมสร้างภูมิต้านทานโรค ป้องกันหวัด ช่วยทำให้แผลหายเร็วขึ้น ช่วยบำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ แก้ไฟ ทำให้ตัวเย็น ช่วยเจริญธาตุไฟ ช่วยแก้โรคกระษัย ช่วยรักษาอาการตัวเหลือง ช่วยรักษาโรคเบาหวาน
เกร็ดความรู้ ! เคล็บลับคนอยากสวยแบบประหยัด ต้นขี้เหล็กช่วยกำจัดรังแค ทำความสะอาดผมทำให้ผมชุมชื่นเงางาม และนอกจากนี้ขี้เหล็กยังมีสาร "บาราคอล” (Baracol) ที่มีฤทธิ์ในการกล่อมประสาท และมีฤทธิ์เป็นยานอนหลับ อย่างอ่อน ๆ ทำให้นอนหลับสบาย คำเตือน ! ไม่ควรนำใบต้นขี้เหล็กสดๆที่ไม่ผ่านกระบวนการต้ม 1-2 ครั้ง ไปตากแห้ง แล้วนำไปบดละเอียดบรรจุเป็นเม็ด เพราะอาจจะทำให้เกิดความเสื่อมและการตายของเซลล์ตับ หรืออาจทำให้เกิดภาวะตับอักเสบ ทำให้เกิดโรคตับได้ ซึ่งเราสามารถกินต้นขี้เหล็กอย่างปลอดภัยได้ โดยต้องเลือกใบตั้งแต่ยอดอ่อนถึงใบขนาดกลาง และนำไปต้มให้เดือดแล้วเทน้ำทิ้งสัก 2 - 3 น้ำ แล้วค่อยนำมาปรุงอาหารหรือนำไปทำเป็นยา ซึ่งวิธีการพื้นบ้านนี้จะช่วยฆ่าฤทธิ์และทำลายสารที่เป็นอันตรายต่อตับได้ และยังช่วยลดความขมอีกด้วย
แหล่งข้อมูล
สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดศรีสะเกษ
