ต้นซ้อ ไม้ท้องถิ่นที่มากไปด้วยประโยชน์ในหลาย ๆ ด้าน

ต้นซ้อ เป็นพรรณไม้ยืนต้นผลัดใบที่ถูกจัดอยู่ในวงศ์เดียวกับกะเพรา พบตามป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง หรือป่าดิบแล้ง ที่มีระดับความสูงไม่เกิน 1,500 เมตร โดยมีเขตการกระจายพันธุ์อยู่ในประเทศจีนตอนใต้ เนปาล ศรีลังกา บังคลาเทศ อินเดีย ภูฏาน เมียนมาร์ ภูมิภาคอินโดจีน มาเลเซีย และไทย ซ้อมีเลนติเซลบนกิ่งอ่อน เปลือกต้นมีสีขาวอมเทา เนื้อไม้มีความแข็งแรง นิยมนำไปสร้างบ้านและอุปกรณ์เครื่องใช้ต่าง ๆ ดอกมีรสหวาน ชาวกะเหรี่ยงนิยมใช้ผสมกับแป้งแล้วนำไปทำขนม ซึ่งจะได้ขนมสีเหลือง ชาวขมุและชาวถิ่นใช้ไม้ในการสร้างบ้านเรือน ส่วนชาวถิ่นใช้ทำไหนึ่งข้าว

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Gmelina arborea Roxb.

วงศ์ : Lamiaceae หรือ Labiatae

ชื่อเรียกอื่น ๆ : แต้งขาว, เป้านก, สันปลาช่อน ฯลฯ

ความเชื่อเกี่ยวกับต้นซ้อ

ซ้อถือเป็นไม้ที่หายาก ซึ่งนิยมปลูกเพื่อใช้ประโยชน์ทางด้านอาหาร ยา และใช้สอยในด้านอื่น ๆ ทั้งนี้ความเชื่อเกี่ยวกับต้นซ้ออาจจะไม่มีข้อมูลที่ระบุชัดเจน แต่หลายคนเชื่อว่าต้นซ้อสามารถปลูกเป็นไม้ประดับได้ เนื่องจากต้นซ้อสามารถให้ร่มเงา และมีดอกที่ออกเป็นช่อสวยงาม ด้วยเหตุนี้จึงมีผู้คนปลูกต้นซ้อเป็นไม้ประดับจำนวนมาก ซึ่งส่วนใหญ่มักจะพบเห็นตามภาคเหนือของประเทศไทย นอกจากนี้ไม้ซ้อยังเหมาะกับการนำไปสร้างบ้านเรือนอีกด้วย ซึ่งจะได้บ้านไม้ที่สวยงามและทนทาน

ควรปลูกบริเวณใดของบ้าน

ต้นซ้อเป็นไม้ที่โตเร็วพอประมาณ ซึ่งเป็นพืชที่ชอบบริเวณที่มีความชื้นและเป็นดินร่วนปนทราย โดยทั่วไปแล้วต้นซ้อมักจะขึ้นอยู่ตามบริเวณหุบเขา พบได้ตามป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง และป่าดิบแล้ง ดังนั้นหากจะนำต้นซ้อมาปลูกในบริเวณบ้านก็ควรจะเป็นพื้นที่ที่มีความกว้างอยู่พอสมควร และควรจะเป็นดินร่วนปนทรายและพื้นที่นั้นมีความชื้น สามารถระบายน้ำได้ดี เพื่อการเจริญเติบโตที่ดีของต้นซ้อ ซึ่งถ้าหากปลูกด้วยต้นกล้าอาจจะเติบโตได้ยากกว่าการเพาะปลูกจากเมล็ด หากผู้ใดที่มีบ้านอยู่บริเวณหุบเขาก็อาจจะเหมาะกับการปลูกพืชชนิดนี้มากกว่า

ลักษณะของต้นซ้อ

ลำต้น

ต้นซ้อจัดเป็นไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ มีความสูง 15-30 เมตร เปลือกลำต้นเรียบ มีสีเทา แตกกิ่งก้านสาขาออกมากมาย ในส่วนของกิ่งอ่อนนั้นมีลักษณะเป็นสี่เหลี่ยม มีขนขึ้นปกคลุมอยู่ทั่ว เนื้อไม้มีความละเอียด มีสีขาวแกมเหลือง หากปล่อยทิ้งไว้สีจะเข้มขึ้น มีเสี้ยนตรงสวยงาม

ใบ

ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม มีลักษณะเป็นรูปไข่แกมรูปสามเหลี่ยมหรือรูปหัวใจ โดยมีความกว้าง 10-15 เซนติเมตร และมีความยาว 20-25 เซนติเมตร มีต่อม 1 คู่บริเวณโคนใบ โคนใบมนเว้าคล้ายรูปหัวใจ ปลายใบแหลม แผ่นใบมีสีเขียว ซึ่งสามารถมองเห็นเส้นใบได้อย่างชัดเจน ขอบใบเรียบ ใบด้านบนเรียบ ด้านล่างมีขนสั้น ๆ ปกคลุมอยู่ ในส่วนของก้านใบนั้นมีความยาวประมาณ 3-10 เซนติเมตร ซึ่งมักจะออกเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับกัน

ดอก

ดอกของซ้อมีสีเหลืองแกมน้ำตาลเข้ม โดยจะออกดอกเป็นช่อกระจุกที่ปลายกิ่ง ช่อดอกมีความยาวประมาณ 7-15 เซนติเมตร ซึ่งในแต่ละช่อจะประกอบด้วยดอกย่อยจำนวนมาก กลีบดอกมีลักษณะคล้ายรูประฆังจำนวน 5 กลีบ มีกลีบเลี้ยงรูปปากแตรจำนวน 5 กลีบ ปลายกลีบที่ยาวที่สุดจะมีสีเหลือง โคนเป็นรูปกรวย ด้านนอกของดอกมีขนอ่อนปกคลุม ในส่วนของเกสรเพศผู้นั้นมี 4 อัน สั้น 1 คู่ และยาว 1 คู่ รังไข่มีลักษณะเป็นรูปกลมรี ส่วนเกสรเพศเมียแยกเป็น 2 แฉก เริ่มติดดอกในช่วงประมาณเดือนธันวาคม-เมษายน

ผล

ผลของซ้อมีลักษณะเป็นรูปไข่หรือรูปรี ผิวเรียบเป็นมัน ผลอ่อนจะมีสีเขียว เมื่อแก่จะกลายเป็นสีเหลือง ซึ่งผลที่โตเต็มที่จะมีความยาวประมาณ 1.5-2 เซนติเมตร

เมล็ด

เมล็ดมีลักษณะเป็นรูปรี แข็ง โดยมีความกว้าง 1 เซนติเมตร และมีความยาว 1.5 เซนติเมตร ภายใน 1 ผล จะมีเมล็ดอยู่ประมาณ 1-2 เมล็ด ซึ่งจะติดผลในช่วงประมาณเดือนมีนาคม-พฤษภาคม

สายพันธุ์อื่น ๆ

ซ้อหิน (Gmelina racemosa)

ไม้ต้นสูงได้ถึง 25 เมตร เปลือกแตกเป็นร่องตื้น ๆ มีสีเทาเข้ม ใบมีลักษณะเป็นรูปไข่ มีความกว้าง 7-15 เซนติเมตร ยาว 12-20 เซนติเมตร ปลายแหลม โคนสอบ มน หรือกลม ขอบเรียบ แผ่นใบด้านบนเกลี้ยง ส่วนด้านล่างมีนวลและขนสั้นนุ่ม มีเส้นแขนงใบข้างละ 3-6 เส้น ก้านใบยาว 3-6 เซนติเมตร มีขนสั้นนุ่ม เป็นร่องด้านบน ช่อดอกเป็นแบบช่อแยกแขนงซึ่งออกบริเวณปลายกิ่ง ยาวได้ถึง 15 เซนติเมตร ใบประดับรูปแถบยาว 4-5 เซนติเมตร ร่วงเร็ว กลีบเลี้ยงเป็นรูประฆัง สีเขียวอ่อน มีความยาว 8-10 มิลลิเมตร ปลายตัด ด้านนอกมีขน ดอกคล้ายรูปปากเปิดยาว 4.5-5 เซนติเมตร มีขนสั้นนุ่ม ด้านนอกมีสีขาวอมม่วง ด้านในเป็นสีม่วงซีด ปลายกลีบสีเหลืองเข้ม ปลายแยกออกเป็น 5 กลีบ มีขนาดเท่า ๆ กัน ปลายกลีบกลม เกสรเพศผู้ยื่นพ้นหลอดกลีบดอกเล็กน้อย ก้านชูอับเรณูติดประมาณกึ่งกลางหลอดกลีบดอก รังไข่เป็นรูปไข่ มีขนสั้นนุ่ม ยอดเกสรเพศเมียจัก 2 พู ผลเมล็ดเดียวแข็ง สีเขียวอ่อน เมื่อสุกจะเป็นสีเหลือง รูปไข่ มีความยาว 2.5-3 เซนติเมตร โดยพันธุ์นี้สามารถพบที่เวียดนาม ลาว และทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนของไทย

ซ้อนอร์ทเทิร์นไวท์บีช (Gmelina fasciculiflora)

เป็นพันธุ์ไม้เฉพาะถิ่นของป่าฝนเขตร้อนของรัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย อยู่ในวงศ์ไม้ Mint ซึ่งเป็นหนึ่งใน 4 สายพันธุ์ที่รู้จักในสกุล Gmelina ที่พบในออสเตรเลีย ต้นมีลักษณะคล้ายกับไม้บีชสีขาว มีกิ่งสีซีด ใบตรงข้าม มีรูปร่างคล้ายคลึงกัน ลำต้นยาวประมาณ 2 เซนติเมตร ใบมีความมันวาว ไม่มีขน ใบกว้าง 7 เซนติเมตร ยาว 12 เซนติเมตร อาจเห็นต่อมแบนที่โคนใบและดอมาเทีย มีขนด้านล่างของใบ ดอกมีสีครีมสวยงาม ส่วนด้านล่างมีจุดสีม่วง

ช้องแมว (Gmelina philippensis Cham.)

ไม้พุ่มรอเลื้อย ใบเป็นชนิดใบเดี่ยว ใบเรียงตรงข้าม มีลักษณะเป็นรูปไข่ มีความกว้าง 1.5-2.5 เซนติเมตร ยาว 4-5 เซนติเมตร ปลายใบมน ใบประดับสีเขียวแกมเหลือง มีประแดง ส่วนดอกจะออกเป็นช่อห้อยลงตามกิ่งข้าง ดอกออกจากซอกของใบประดับซึ่งเรียงซ้อนกัน ใบประดับมีสีเขียวอมเหลืองประจุดแดง กลีบดอกย่อยสีเหลือง โคนกลีบติดกันเป็นหลอด ดอกตะแคงและโค้งมีกลีบแยกกันที่ปลายหลอดดอก ผลสดเป็นรูปรีกลมขนาด 1.5-2.5 เซนติเมตร ส่วนผลสุกมีสีเหลืองส้ม ผิวมัน ซึ่งสามารถพบได้ที่ฟิลิปปินส์ กัมพูชา เวียดนาม และไทย

วิธีการปลูก

1. ขั้นตอนแรกทำการผ่าเมล็ดออกจากผลซ้อ จากนั้นนำไปอบแห้งและนำมาทุบเพื่อให้ได้ส่วนเมล็ดด้านในซึ่งเรียกว่าเอ็มบริโอ
2. นำเอ็มบริโอมาฟอกฆ่าเชื้อและนำมาเพาะเลี้ยงในขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ
3. เมื่อทำการเพาะเลี้ยงจนครบ 1 เดือน เอ็มบริโอจะออกรากสมบูรณ์และมีใบขึ้นมา ให้เลี้ยงต่ออีกประมาณ 2 เดือน หลังจากนั้นนำออกมาทำการอนุบาล และนำไปปลูกตามธรรมชาติได้
4. ขั้นตอนในการปลูกให้เตรียมดินเพาะปลูกโดยการกำจัดสมุนไพร พุ่มไม้ และต้นไม้ต่าง ๆ ที่ไม่ต้องการออกจากพื้นที่ที่จะใช้ปลูก
5. ขุดหลุมขนาด 45 ซม. × 45 ซม. × 45 ซม. โดยให้ขุดในช่วงเดือนพฤษภาคม กำหนดระยะห่าง 4 ม. × 4 ม.
6. ใส่ปุ๋ยคอก (FYM) ทราย และดินร่วน ลงไปในหลุมในอัตราส่วน 1:1:1 และปล่อยให้แห้งก่อนทำการปลูกโดยการหว่านเมล็ดในเดือนมิถุนายน-กรกฎาคม หลังเริ่มเข้าสู่ฤดูฝน พื้นที่ที่ใช้ปลูกควรเป็นพื้นที่ที่มีความกว้าง ซึ่งบริเวณหุบเขาที่มีความชื้นและเป็นดินร่วนปนทรายจะเหมาะกับการปลูกต้นซ้อ
7. ทำการหว่านเมล็ดเป็นแนวยาว 3.0 ม. × 3.5 ม. ต้นกล้าจะมีลักษณะผอมบางในปีที่ 3

วิธีการดูแล

แสง

สำหรับแสงก็ถือเป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่มีความสำคัญต่อต้นซ้อ โดยต้นซ้อนั้นเป็นต้นไม้ที่ต้องการแสงสว่าง ไม่ทนต่อความแห้งแล้ง ซึ่งจะเจริญเติบโตได้ดีในที่ร่มในช่วงอุณหภูมิ 300-470 องศาเซลเซียส ความชื้น 60-100% และมีปริมาณน้ำฝนรายปีระหว่าง 750-4,500 มิลลิเมตร ดังนั้นควรให้ต้นซ้อได้โดนแสงแดดบ้างเพื่อการเจริญเติบโต

น้ำ

ต้นซ้อชอบอากาศที่มีความชื้นแต่ไม่มีน้ำขัง ดังนั้นจำเป็นจะต้องมีการชลประทานรายสัปดาห์ในฤดูร้อน และควรให้ชลประทานเป็นระยะทุกสัปดาห์ในฤดูหนาว จำเป็นต้องมีการชลประทานใน 2 ปีแรกของการจัดตั้งพืช

ดิน

การพรวนดินครั้งเดียวหลังจากปลูกเป็นแนวมีจำนวนการรอดตายสูงสุด เพราะได้กำจัดวัชพืชในตอนแรก และทำให้ดินเกิดการถ่ายเทอากาศและการระบายน้ำดี ซึ่งทำได้ผลดีมาแล้วในทางตะวันตกของประเทศมาเลเซีย และกว่าวัชพืชจะขึ้นปกคลุมก็เป็นเวลานานหลังจากต้นไม้สามารถตั้งตัวได้แล้ว ดังนั้นควรจะทำการพรวนดินครั้งเดียวหลังจากที่ปลูกเป็นแนว และกำจัดวัชพืชรอบบริเวณที่ปลูกต้นซ้อ 2 ครั้ง โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนที่มักจะมีพืชต่าง ๆ ขึ้นเป็นจำนวนมาก หากปลูกในดิน Black cotton soil ต้องมีการกำจัดวัชพืช 4 ครั้ง ทุกเดือน

ปุ๋ย

สำหรับปุ๋ยที่เหมาะกับการปลูกต้นซ้อจะเป็นปุ๋ยคอกจากฟาร์ม เมื่อนำปุ๋ยชนิดนี้มาใช้ในการเพาะปลูกจะช่วยให้ต้นซ้อเจริญเติบโตได้ดี ซึ่งโดยทั่วไปแล้วต้นซ้อถือเป็นพืชที่โตเร็วพอประมาณ ดังนั้นปุ๋ยที่ควรใช้ในการดูแลคือปุ๋ยคอกจากฟาร์ม

ประโยชน์และสรรพคุณอื่น ๆ

ประโยชน์

• ในปัจจุบันมีตัวอย่างในหลายพื้นที่ที่ปลูกต้นซ้อร่วมกับข้าวโพด มันและมันสำปะหลัง ซึ่งถือเป็นวิธีส่งเสริมแบบทูอินวัน โดยจะได้ทั้งไม้ใช้สอยและอาหาร (Wood & Food) และเมื่อมีระบบการจัดการที่ดีก็จะยิ่งเพิ่มผลลัพธ์ที่ได้ด้วย เช่น ควรปลูกต้นซ้อหลังจากปลูกข้าวโพด มันหรือมันสำปะหลัง ประมาณ 3 เดือน จะช่วยให้ผลดีต่อพืชทั้ง 2 กลุ่ม และความรู้เกี่ยวกับการส่งเสริมการปลูกสวนป่าแบบชาวไร่ในรูปหมู่บ้านป่าไม้ หรือที่เรียกว่า “Taungya System” ก็สามารถปลูกต้นซ้อร่วมกับการปลูกถั่วลิสง มะม่วงหิมพานต์ ยาสูบ ข้าวโพดและถั่วก็ได้ ซึ่งนอกจากจะได้ประโยชน์ส่งเสริมซึ่งกันและกันแล้วยังใช้เป็นแนวกันลมได้อีกด้วย

• ในประเทศบราซิลมีการปลูกซ้อเพื่อนำไปใช้เป็นเยื่อกระดาษหรือทำไม้อัดประเภทต่าง ๆ นอกจากนี้ยังมีการใช้ต้นซ้อเลี้ยงผึ้ง ในส่วนของใบใช้เลี้ยงสัตว์และหนอนไหม ส่วนผลก็นำมารับประทานเป็นผลไม้

• ไม้ซ้อเป็นไม้ที่เติบโตได้ดีในหลายพื้นที่ ซึ่งมีประโยชน์ที่สามารถใช้เป็นอาหาร ยา ใช้สอย และฟื้นฟูระบบนิเวศเพื่อปลูกป่าหรือฟื้นฟูป่าได้

• เนื้อไม้มีความทนทาน ไม่แตกหักง่าย สามารถนำมาใช้สร้างบ้านเรือน ทำเกวียน ทำเรือ กระเดื่องรถ โลงศพ ร่องน้ำ กังหันน้ำ ถังไม้ เครื่องเรือน หีบใส่ของ ของเล่นเด็ก ครก สาก กลอง เยื่อกระดาษ หรือใช้ในงานแกะสลักต่าง ๆ ใช้ทำฟืน หรือใช้ประกอบในพิธีกรรมทางศาสนา

• น้ำคั้นจากผลสุกสามารถนำไปนึ่งกับข้าวเหนียวใช้หมกไฟรับประทาน หรือใช้ผลนำไปบีบน้ำใส่ข้าวจะทำให้มีรสหวาน

• ดอกมีรสหวาน สามารถนำไปใช้เป็นส่วนผสมในแป้งทำขนมได้ ซึ่งจะได้เป็นสีเหลือง ชาวไทใหญ่จะใช้ดอกนำไปใส่กับแป้งทำขนมห่อ

สรรพคุณ

• ในประเทศอินเดียมีรายงานว่าหมอพื้นบ้านใช้รากต้มน้ำดื่มเพื่อรักษาอาการเนื้องอกในช่องท้อง และใช้แก้อาการปวดต่าง ๆ ลดอาการเจ็บกระเพาะ ช่วยขับน้ำนม ลดความกระหาย ใช้เป็นยาบำรุงร่างกาย และบรรเทาอาการระคายเคืองซึ่งหมายรวมเกี่ยวกับอาการทางผิวหนังต่าง ๆ

• สามารถนำเปลือกต้นซ้อมาต้มน้ำ ใช้แช่เท้ารักษาโรคเท้าเปื่อย หรือใช้ต้มอาบรักษาโรคผิวหนัง หูด ผื่นคัน หรือคั้นเอาแต่น้ำทาแผลที่เกิดจากผื่นคัน แผลน้ำกัดเท้า หรือใช้ตำพอกแก้อาการคันตามนิ้วมือนิ้วเท้า

• สามารถนำรากมาใช้เป็นยาบำรุงร่างกายได้

• รากและลำต้นสามารถนำมาตำแล้วทาแก้คันได้

• สามารถนำใบมาคั้นเอาแต่น้ำแล้วใช้ทาเพื่อรักษาแผลให้หายได้เร็วขึ้น

• แพทย์ทางอายุรเวทของอินเดียมีการสั่งจ่ายยา โดนให้ใช้ผลซ้อเพื่อรักษาอาการหัวล้าน โลหิตจาง วัณโรค ตกขาว ส่วนดอกซ้อใช้เป็นยาบำรุงเลือดหรืออาการผิดปกติของเลือด และรักษาโรคเรื้อน ส่วนรากใช้เป็นยาขับพยาธิ ยาระบาย กรดไหลย้อน ปวดท้อง ประสาทหลอน ริดสีดวงทวาร เป็นต้น

ราคาต่อต้นโดยประมาณ

โดยทั่วไปแล้วต้นซ้อถือว่าหาซื้อได้ยาก เนื่องจากเป็นพรรณไม้ที่หายาก โดยกล้าซ้อต้นหนึ่งมีราคาประมาณ 50-100 บาท ขึ้นอยู่กับขนาดของต้น ๆ นั้น

แหล่งที่มา

ศูนย์วิจัยและพัฒนาสง่า สรรพศรี องค์การสวนพฤกษศาสตร์

Vikaspedia, Gmelina arborea

กลุ่มงานพฤกษศาสตร์ป่าไม้ สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช